De Nationale Opera / La Traviata / Regie: Tatjana Gürbaca / Te zien: Nationale Opera & Ballet, 4-26 december

Interview met Tatjana Gürbaca

Van 'material girl' naar anti-kapitalist

Ze is een van de meest veelgevraagde Europese regisseurs van het moment, regisseur Tatjana Gürbaca. Bij De Nationale Opera maakt ze nu haar debuut met een verrassende enscenering van Verdi's meesterwerk La traviata. 'Voor mij gaat de opera over het afzien van alles wat overbodig is en kiezen voor totale vrijheid.'

Gürbaca, geboren en getogen Duitse met een Turkse vader en een Italiaanse moeder, kiest altijd voor een actuele insteek bij haar operaregies. Haar vrouwen zijn sterk en zelfstandig, haar aanpak is enerzijds sterk vanuit beweging gericht en anderzijds gemotiveerd door een politiek-maatschappelijke analyse.

Het is wat vervreemdend om vroeg op een doordeweekse ochtend meteen in een bruisend dansfeest te belanden, maar wow, wat een opwinding en vrolijkheid heerst er al in de studio. Het is pas dag vier van de repetitieperiode maar de eerste akte oogt al zo goed als klaar. Regisseur Tatjana Gürbaca (1973) roept 'Super!' en steekt haar duimen op na de doorloop van het eerste deel. Ze is lang en rijzig, met stevige laarzen onder een spijkerbroek met oversized wit overhemd, haar in een staartje. Tijdens het tweede deel van de repetitie, als ze een nieuwe akte gaan instuderen, staat ze vrijwel onafgebroken op de vloer, onvermoeibaar aanwijzingen gevend. Er wordt veel en hard gelachen. Tegen de hoofdpersoon Violetta, een courtisane, en een vriendin die een man te grazen willen nemen, zegt ze met zichtbaar plezier: 'Jullie zijn twee haaien, op weg om deze kleine pinguïn op te eten.' Opvallend hoeveel ze zelf voordoet op de vloer, heen en weer springend. Elk personage laat ze zien hoe haar of zijn beweging eruit zou kunnen zien, met flamboyante armgebaren en stampend voetenwerk.

Dat gevoel voor beweging, vertelt ze later tijdens een sobere lunch, is niet vreemd want als klein meisje wilde ze ballerina worden. Ze danste vanaf haar vierde tot ze op haar vijftiende moest besluiten dat ze met haar lange lijf nooit echt de top zou halen. 'Ik raakte echt in een crisis. Daarna ben ik altijd veel blijven dansen, flamenco, van alles.' Ze komt uit een muzikaal gezin, zelf speelt ze piano, cello en contrabas.

Het verhaal van La traviata is gebaseerd op de al even beroemde roman La dame aux camélias van Alexandre Dumas fils, die het tragische liefdesverhaal vertelt van Violetta, een courtisane. 'Ze is zeker geen hoer zoals ze soms wordt afgeschilderd', zegt Gürbaca, 'ze is goed opgeleid, intelligent en gevoelig, een selfmade woman, breekbaar en sterk tegelijk, een dame van de high society, een cultfiguur, die succes en glamour belichaamt.'

Nadat ze zich realiseert dat ze niet lang meer te leven heeft, begint Violetta een hartstochtelijke verhouding met de jonge dichter Alfredo, maar geeft hem op als Alfredo's vader haar ervan overtuigt dat ze het huwelijk van Alfredo's zus in de weg staat vanwege haar 'scandaleuze' levenswandel. Alfredo ontdekt de waarheid en haast zich naar Violetta, maar het is te laat: ze is, alleen en verlaten, gestorven. Alfredo is een plattelandsjongen: 'Hij doet denken aan die Russische helden van Lermontov bijvoorbeeld. Hij droomt van een grote carrière als kunstenaar en van pure liefde, maar alles blijkt heel anders te zijn dan hij denkt of hoopt. Zijn familie is van lagere adel en hij is en blijft een buitenstaander in de demi-monde in Parijs. Hij adoreert Violetta; een jaar lang schrijft hij haar brieven, die hij uiteindelijk niet durft te versturen, en dat ontroert haar diep.'

La traviata is misschien wel gespeelde opera aller tijden en op alle mogelijk manieren geïnterpreteerd (zie kader): Violetta als oorzaak van alle kwaad, als slachtoffer van het patriarchaat, als heilige die zich opoffert voor het zielenheil van haar schoonzus en zelfs als transvrouw.

Gürbaca kiest voor een insteek waarbij ze ons, haar publiek, confronteert met onze hypocriete moraal. 'Verdi koos ruim anderhalve eeuw geleden al voor een politieke insteek, alleen al door de beladenheid van zijn onderwerp: een courtisane als hoofdpersonage, dat was totaal 'not done'. Hij houdt het bourgeoispubliek een spiegel voor: kijk maar eens goed naar jezelf. Hij beschrijft het Parijs van midden negentiende eeuw al als een 'drukbevolkte woestijn', laat ons een maatschappij zien waarin geld de hoogste waarde is en dat gevoel van concurrentie, versnelling, decadentie en hedonisme is alleen maar toegenomen. We leven hier in het westen als een soort zombies, rennend van het een naar het ander, altijd onder hoge druk, klagend over stress en wanhopig op zoek naar de volgende kick en eeuwigdurende groei. Tegelijk voelt dat als een leeg en koud bestaan.'

Hier in het Westen leven we als zombies, hollen we van het een naar het ander, altijd onder hoge druk, wanhopig op zoek naar de volgende kick en eeuwigdurende groei. Tegelijkertijd voelt het als een leeg en koud bestaan.

Violetta is in haar ogen geen slachtoffer maar een geëmancipeerde vrouw die veel geld verdient, een 'material girl' die haar leven leidt in een roes op zoek naar nieuwe kicks, rijke minnaars, nieuwe spullen. Ze geeft spetterende feesten, ze is populair, ze lacht om alles en iedereen en dan, als ze ziek wordt (tuberculose, medio 19de eeuw nog dodelijk), geeft ze dat allemaal op. Ze verkoopt haar spullen en gaat op het platteland wonen. 'Haar ziekte brengt haar vreemd genoeg rust. Van 'material girl' wordt ze iemand die het kapitalisme afzweert en op zoek gaat naar diepgang, naar wat echt betekenis heeft. Ze is geen slachtoffer, maar een sterke vrouw die haar eigen keuzes maakt. Goethe zei: het al 'Het is makkelijker om van een hoer een godin te worden dan andersom. Om het om te keren heb je of kunst of karakter nodig.'

Ze is blij met de 'geweldige' cast die DNO bij elkaar heeft gebracht. Ze heeft de productie al eerder gemaakt in Oslo (2018), maar het voelt voor haar als nieuw: 'Het lijkt heel lang geleden maar dat ligt waarschijnlijk aan de coronaperiode die elk gevoel voor tijd heeft veranderd. En aan het gegeven dat het onderwerp alleen maar urgenter wordt. Adorno zegt ergens: 'Es gibt kein richtiges Leben im falschen.' Oftewel: je kunt geen goed leven leiden in een wereld die niet deugt, een maatschappij waarin consumeren en produceren een doel op zich is geworden. Dat geldt natuurlijk, met alle problemen die op ons afkomen van klimaatcrisis tot vluchtelingenrampen, sterker dan ooit in ons kleine, schijnbaar veilige Europa.'

Het is heerlijk om weer aan het werk te zijn, vindt ze. Net als voor iedereen, heeft ook haar afgelopen anderhalf jaar erin gehakt: 'Twee weken voor de première van haar Rusalka bij ENO in Londen, ging ook daar alles dicht. Ik ben gelukkig nog wel betaald zodat ik geen grote financiële zorgen had. Voor mij is het een periode geweest van gedwongen stilstand maar het heeft ook wat opgeleverd: Ik heb een aantal teksten geschreven en ik heb me verdiept in het maken van animatiefilms. Ontzettend leuk.' Maar haar hart is verpand aan het maken van opera: 'Ik vind dit zo heerlijk. Als ik er beter door zou regisseren, zou ik bij wijze van spreken bereid zijn om drugs te nemen.'

[in kader] Tatjana Gürbaca

De Duitse regisseur Tatjana Gürbaca studeerde aan de Hanns Eisler Musikhochschule in Berlijn en volgde masterclasses bij Ruth Berghaus en Peter Konwitschny. In 2000 werd haar de Ring Award toegekend op de Internationale Regiewedstrijd van Graz. In 2001 werd ze door het vaktijdschrift Opernwelt uitgeroepen tot het meest beloftevolle talent in operaregie. Inmiddels heeft ze een breed repertoire geregisseerd in vrijwel alle vooraanstaande operahuizen en haar balboekje is vol tot en met 2025.

Van 2011 tot 2014 was ze dirceteur van het Staatstheater Mainz. In 2013 regisseerde ze Parsifal voor Opera Vlaanderen, die werd uitverkoren tot beste productie van het jaar en zij tot 'beste regisseur'. De productie won tevens een International Opera Award (2014). In Theater an der Wien realiseerde ze in 2017 een opmerkelijke versie van Wagners Der Ring des Nibelungen — Die Ring-Trilogie.

[in kader] Andere ensceneringen

Bij De Nationale Opera is de afgelopen decennia de enscenering van Willy Decker te zien geweest, ook voor Gürbaca een van de 'geweldige' Traviata's die ze heeft gezien.

In Nederland maakte regisseur Lotte de Beer samen met componist Moritz Eggert Traviata Remixed (2016), een compacte versie van La Traviata.

Floris Visser regisseerde in 2017 La Traviata bij de Nederlandse Reisopera en een maand geleden ging de Pocketversie La Traviata in première bij de Reisopera (te zien van 5 nov- 9 dec). Regisseur Dorike van Genderen nam het waargebeurde

verhaal van transvrouw Lili Elbe (1882-1931) als inspiratie voor haar concept.

(Odeon, december 2021)