Orkater / De Vreemdeling en Het Zwarte Raam / Regie: Leopold Witte

Een dag meelopen met Leopold Witte

Lange dagen maken en aan meerdere producties tegelijk werken is hij wel gewend maar tegelijkertijd twee voorstellingen regisseren, is toch nog wat anders, zegt Leopold Witte: 'Als iedereen van tien uur 's ochtends tot tien uur 's avonds naar jou kijkt, als er iets moet worden beslist, dat is wel pittig.'

Ik loop een dag mee om te zien hoe dat gaat. Het is 7 juli en over vijf dagen gaat De Vreemdeling in première, de nieuwe voorstelling van Michiel Voet die eigenlijk vorig jaar op Oerol al in première zou zijn gegaan. Vanwege corona is dat een jaar uitgesteld en ook dit jaar lukte het niet op Oerol omdat daar nog niet live gespeeld kon worden. Gelukkig kan het Over het IJ Festival wèl doorgaan.

De logistiek van twee producties tegelijk regisseren is complex en geregeld verandert het schema weer. Zo ook vandaag: in plaats van die middag om vier uur wordt de doorloop/repetitie van De Vreemdeling naar acht uur 's avonds verzet. 'Geen probleem', zegt Leopold. 'Het heeft ook voordelen en ik kan tussendoor even ademhalen.' En het levert wat meer rust op voor de repetitie van Het Zwarte Raam, de nieuwe muziektheatervoorstelling van Micha Hamel.

Die ochtend is er al het nodige productieoverleg geweest met beide teams. Als ik tussen de middag binnenkom bij Orkater, in hun ruime pand in het westelijk havengebied van Amsterdam, zitten Witte en Hamel met de cast van Het Zwarte Raam te lunchen in de grote eetkeuken: de acteurs Michiel Blankwaardt en Wendell Jaspers en de musici: Harald Austbø (cello), Mascha Hoogendoorn (klarinet, saxofoon, fluit) en Liesbeth Vreeburg (harp, synthesizer). Ze zijn anderhalve week geleden begonnen met de repetities die na de vakantie worden voortgezet in september. De sfeer is gemoedelijk, Hamel bekent dol te zijn op Oostenrijkse jodelmuziek en loopt luid zingend naar de studio.

Micha Hamel: 'De klimaatcrisis is het meest urgente thema van deze tijd'

Het Zwarte Raam is een bijzondere productie die helemaal uit de koker van Hamel komt: concept, muziek en tekst (zie bio). Hamel is behalve een gerenommeerd componist ook een gelauwerd dichter en heeft al eerder op alle mogelijke manieren muziek en tekst gecombineerd, bijvoorbeeld bij Orkater in twee voorstellingen naar een boekbewerking: De dienstmeid Zerline en Een pure formaliteit.

'Ok jongens, we gaan weer door', zegt Witte en om half 2 zit iedereen klaar in de studio. Witte zit achter de regietafel met het script, naast hem Hamel met een lessenaar waarop naast het script ook de partituur is uitgestald. Het duurt even voor de zendmicrofoons zijn ingeregeld; de technici zijn vandaag elders bezig, onder andere vanwege het ingelaste 'Bellevue Alle Zalen: Orkater'- festival dat van 17 tot en met 31 juli plaatsvindt. Het decor (vormgeving Dieuweke van Reij) bestaat uit een driehoekige, sterk hellende vloer, waarin een opening is gemaakt waar net een eenpersoonsbed in past. Rechts zitten de drie musici, op de speelvloer de acteurs.

Het verhaal gaat over een man en een vrouw die geïsoleerd wonen op een immense, verlaten vlakte. Hamel wilde een voorstelling maken over de klimaatcrisis, die hij 'het meest urgente thema van deze tijd' noemt.

De man weet dat er zich buiten een ramp aan het voltrekken is, maar hij verzwijgt dat uit liefde voor haar. Zo houdt hij voor haar een idylle in stand en hoewel ze af en toe heerlijk dansen op de klanken van het orkest, loopt de spanning steeds verder op. 'Hij is een tragische held', zegt Hamel, 'iemand die vergeefs probeert alsmaar het goede te doen maar in alle opzichten faalt. Hij wil zijn vrouw beschermen maar dat levert uiteindelijk steeds meer wantrouwen en miscommunicatie op, en al even wanhopig probeert hij te redden wat er te redden valt in de buitenwereld maar dat lukt hem uiteraard evenmin.'

Voor de lunch hebben ze de beginscènes gerepeteerd, nu beginnen ze aan het middendeel. Hamel dirigeert vanaf zijn lessenaar, Witte reageert af en toe, bijvoorbeeld als hij de balans tussen muziek en tekst niet helemaal goed vindt: 'Hier zitten de schrijver en de componist elkaar in de weg', zegt hij. In het begin vraag ik me af of dat wel goed gaat, twee kapiteins op een schip, maar het is wonderlijk om te zien hoe het klikt. Hamel vertelt na afloop een groot vertrouwen te hebben in Witte: 'Het is juist prettig als er iemand met zoveel ervaring als hij en een frisse blik ernaar kijkt, anders wordt het wel een heel narcistische exercitie.'

Soms is het nog zoeken naar de 'cues', zeker voor de musici, en naar het evenwicht tussen de tekst en de muziek. Witte stuurt vooral op dynamiek: 'Zou de muziek hier niet wat sneller kunnen worden gespeeld? Het wordt een beetje sloom.' Of over een bepaalde overgang: 'Misschien moeten de acteurs wat meer een natuurlijk ritme aanhouden; als we de tekst aanpassen aan de maat van de muziek wordt het zo clean, zo afgesproken, zo bedacht. Je moet denken: wat knap dat er zo goed geacteerd wordt en dat het tegelijk muzikaal retestrak in elkaar zit.'

Zonder probleem haalt Hamel er herhalingen uit, als deze de handeling te veel lijken op te houden. Eigenlijk heeft hij die herhalingen er vooral in gezet voor als het niet lang genoeg zou zijn, legt hij uit: 'Muziek componeren kost veel tijd, ik doe gemiddeld een dag over 1 minuut muziek. Schrappen is veel gemakkelijker en nee, dat gaat me dan niet aan het hart. Eigenlijk blijkt het dan vaak helemaal te kloppen met mijn oorspronkelijke idee.''

Michiel Voet: 'We hebben allemaal verhalen nodig om in beweging te komen'

Om 19.45 heb ik opnieuw afgesproken met Leopold, nu in Amsterdam-Noord in galerie FUSE waar De Vreemdeling speelt én de gelijknamige tentoonstelling te zien is, een voormalige NDSM-scheepsbouwloods. De voorstelling speelt in een grote, industriële ruimte waar een grijze, oude Peugeot 504 op een draaischijf het middelpunt vormt. Michiel Voet (zie **) treedt zelf op als verteller, naast de acteurs Meral Polat, Adam Kissequel en Ozan Aydogan.

Leopold zit achter mij op de tribune aantekeningen te maken: "Het is een heel versnipperd repetitieproces geweest waar vorig jaar al een tijd aan gewerkt is; de première zou eigenlijk ruim een jaar geleden al zijn. Nu hebben we de voorstelling weer opgepakt en natuurlijk wil je sommige dingen dan nog veranderen of verbeteren. Maar in principe staat de voorstelling als een huis; het gaat om de puntjes op de spreekwoordelijke i.' Het lukt helaas niet meer om nog een paar cruciale scènes over te doen; er mag geen 'herrie' meer worden gemaakt na tien uur 's avonds. Dan maar een biertje op het terras.

De volgende ochtend vertelt Michiel over zijn intenties: 'We hebben allemaal verhalen nodig om in beweging te komen, om ergens in te geloven, om een route uit te stippelen.'

Voor hem staat Karim Ramtani in zekere zin symbool voor 'de migrant' oftewel 'de vreemdeling', wiens levensloop is bepaald door de plek waar hij is geboren. Ramtani bestaat ook echt en Voet heeft jarenlang intensief contact met hem gehad tot hij plotseling uit zijn leven verdween.

De theatervoorstelling is een gefictionaliseerde reconstructie van de twee reizen die Voet maakte naar Algerije, eerst om Ramtani te zoeken, en in tweede instantie om de foto's en videobeelden te schieten voor de tentoonstelling en voorstelling. 'De Onzichtbare Man was een meer hermetische voorstelling. De kunstenaar Michiel Voet wilde daarin de onzichtbare man zichtbaar maken. In De Vreemdeling laat ik meer perspectieven toe en laat ik ook de pijn zien van de migrant, alle migranten. De drie acteurs zijn bij de voorstelling betrokken als makers, niet alleen als spelers. Hun verhalen zijn zo intens en to the point.'

Hij vond het schokkend tijdens zijn eerste bezoek aan Algiers om te ontdekken hoe alom aanwezig de invloed van de Fransen uit de koloniale tijd er nog is. 'Algiers ademt de sfeer uit van een mediterrane Franse stad. Ik realiseerde me daar pas hoe megalomaan de overheersing van de Fransen in Algerije is geweest en dat er een pijnlijke relatie bestaat tussen het verhaal van Karim Ramtani, van alle migranten, en het Europese koloniale verleden. Zo werd de reis naar Algerije een verwarrende ontmoeting met mezelf en met de Europeaan in mij. In Algerije voelde ík me de vreemdeling.'

Hij noemt zich desgevraagd geen activist - het gevaar van pamflettisme ligt daar op de loer - wel een geëngageerd kunstenaar: 'Ik ben me de afgelopen jaren meer een theatermaker gaan voelen maar mijn wortels liggen in de beeldende kunst. Theater biedt de mogelijkheid om contact te maken, om te communiceren met je publiek en dat is voor mij steeds belangrijker geworden. In de voorstelling speel ik met feit en fictie: iemand vertelt me in opgenomen filmbeelden (in het echt) dat Ramtani niet in Algerije is. Ik zeg dan in de voice-over: 'Ik besluit die man niet te geloven'. Op dat moment begin ik een nieuw verhaal te creëren, er kunst van te maken. Als de waarheid onaanvaardbaar is, moet de verbeelding aan het werk worden gezet.'

Leopold Witte (Haarlem, 1959) is al sinds 1995 als freelance theatermaker betrokken bij Orkater. Met onder anderen Geert Lageveen maakt hij succesvolle voorstellingen, waaronder Conijn van Olland (2000), Kamp Holland (2008), Alice in Wonderland (2010), Hans en Grietje (2014), Amsterdammers (2014), 237 Redenen voor Seks (2011 en 2013), Lutine (2015), 237 redenen om door te gaan (2017), Kreutzer vs. Kreutzer (2018) en Alles komt goed (200).

In 1985 studeerde hij af aan de Toneelschool in Amsterdam. Vervolgens werkte hij onder andere bij het RO-theater en Het Nationale Toneel en speelde hij in een aantal films (Ventoux, Waterboys en Dorst). Hij is lid van het theatergezelschap De Verleiders en speelt mee in televisieseries, zoals Gooische Vrouwen, Dokter Deen en Nieuwe Buren.

Bij Orkater regisseert hij zowel De Vreemdeling als Het Zwarte Raam.

Michiel Voet (1964) is beeldend kunstenaar, scenograaf en theatermaker, met een toenemende focus op scenografie/theatervormgeving. Hij ontwierp scenografieën voor Orkater, Via Berlin, De Verleiders (Bos Theaterproducties), het Nationale Toneel, Toneelgroep Maastricht en de KVS in Brussel. Op dit moment werkt hij ook aan de vormgeving voor 14 de musical, de nieuwe musical over Johan Cruijff die op 25 september in première gaat.

Bij Orkater maakte hij in 2014, ook al samen met Leopold Witte, de succesvolle theatervoorstelling De Onzichtbare Man waarmee hij toerde tot 2019, in binnen- en buitenland. De voorstelling ging over zijn ontmoeting met de Algerijnse vluchteling Karim Ramtani. In het eerste deel vertelde Voet het verhaal van Ramtani en over de fascinatie die hij voor hem ontwikkelde. Daarna vertelde Karim Ramtani het verhaal vanuit zíjn perspectief: over zijn reis naar Amsterdam, zijn verborgen leven in Europa en het 'absurdistische' kunstproject waarin hij terecht kwam. De voorstelling werd begeleid door een fototentoonstelling.

De Vreemdeling is het onvermijdelijke vervolg. Ramtani keerde drie jaar geleden gedesillusioneerd terug naar Algerije, na 22 jaar vergeefs te hebben geprobeerd om een bestaan in Europa op te bouwen. Voet reist hem achterna naar Algiers, op zoek naar Ramtani. De Vreemdeling is een verslag van een roadtrip: Voet doet schokkende ontdekkingen over de koloniale geschiedenis van Europa. De Vreemdeling is opnieuw een multidisciplinair kunstproject, zowel een voorstelling als een expositie.

Micha Hamel (1970) is componist, onderzoeker en dichter. Hij heeft inmiddels een indrukwekkend oeuvre op zijn naam staan van hedendaags klassiek werk, liederen, kamermuziek, opera, operette en muziek voor dans en theater.

Hij is inmiddels kind aan huis bij Orkater; eerder componeerde hij de muziek voor De dienstmeid Zerline (2006) en voor Een pure formaliteit

(2014, in coproductie met Cello 8ctet Amsterdam).

Hamel publiceerde een aantal veelgeprezen dichtbundels: Alle enen opgeteld (2004, Van der Hoogtprijs 2005), Luchtwortels (2006), Nu je het vraagt (2010), Bewegend doel (2013, Jan Campertprijs) en Toen het moest (2017). Hij schrijft ook teksten voor virtualreality-ervaringen zoals Apart Samen (2021), geselecteerd voor het Gouden Kalf Digitale Cultuur.

(Scenes, juni 2021)