'Het was misschien wel het grootste fata morgana ever.' Zo wordt de wereldberoemde film Lawrence of Arabia (1962) samengevat, het avontuurlijke heldenverhaal met de exotische woestijnscènes– de grote doorbraak voor Peter O'Toole en Omar Sharif – over de Britse luitenant T.E. Lawrence die de Arabische opstand tegen de Ottomaanse bezetter leidde. Enorm invloedrijk als romantisch epos, in fullcolour.

Actueler kan haast niet in deze week waarin in Syrië opnieuw en helaas het zoveelste hoofdstuk wordt geschreven van de bittere strijd in het Midden-Oosten. In de theaterversie van Lawrence of Arabia komen Marjolijn van Heemstra en Sadettin Kirmiziyüz met een heel nieuwe kijk op de roemrijke film. Hun voorstelling gaat over wat er allemaal is weggelaten in de film, over het eenzijdige perspectief van de heldhaftige westerling, over de invloed van het verleden op het heden en over de verwevenheid van alles en iedereen.

De aanpak is even simpel als ingenieus. Een aantal doeken vormt het toneel, van onder geel (het zand van de woestijn), langzaam overlopend in het blauw van de lucht. Op twee diaprojectors worden stills of filmbeelden getoond en drie jonge acteurs spelen alle rollen, van hoofdrolspelers Lawrence en Sherif Ali tot een (erg geestig) kameel of de waterdrager. Als verteller fungeert Kirmiziyüz, die ook af en toe een rol speelt. Aanvankelijk oogt het allemaal wat knullig maar gaandeweg wordt het spel beter en de formule overtuigender.

Wat zijn de belangrijkste scènes die missen in de film? Hoe zou het verhaal nu verteld worden? In sneltreinvaart wordt een groot aantal perspectieven toegevoegd. Zoals de rol van Selim, de waterdrinker, met wie Lawrence een sterke band had en hoogstwaarschijnlijk een liefdesrelatie. Homoseksualiteit? Verboden! Of de rol van de vrouwen die geheel en al ontbreken in de film, terwijl archeologe Gertrude Bell van onschatbare waarde was vanwege haar kennis van de kaart en van de machtsverhoudingen in het Midden-Oosten. De rol van Sherif Ali (Omar Shariff)? In werkelijkheid is zijn rol samengesteld uit zo'n 33 historische figuren. Verteller Kirmiziyüz: 'Als Arabier moet je kennelijk met z'n 33'en zijn om een rol te krijgen in een westerse film.' Alle andere Arabische personages werden overigens gespeeld door bruin geschminkte Britse acteurs (zoals Alec Guinness) met een haakneus….

Tegen het einde komen de drie jonge acteurs in opstand tegen de verteller: "Waarom heb jij eigenlijk je DNA niet laten testen? (…) Jij met je gesubsidieerde Turkse propaganda voor mensen met een westers schuldgevoel." Erg geestig en sterk om ook de eigen perspectieven met een kritisch oog te volgen. Zo wordt deze

Lawrence of Arabia een indrukwekkend voorbeeld van waar Van Heemstra en Kirmiziyüz zo goed in zijn: actueel en intelligent theater maken, op een meeslepende manier, oprecht en bevlogen.