Theater/ Margriet Prinssen / Toneelmakerij / Rijnreisje / Tekst: Steef de Jong / Regie: Steef de Jong/ Spel: Jip Bartels, Yung-Tuan Ku, Lucas Schilperoort / Meer info: toneelmakerij.nl/nl/voorstellingen/rijnreisje/

Interview met Steef de Jong

'Een treurig verhaal maar met een hoopvol einde'

"We volgen de barre tocht van twee zalmen die van de Noordzee helemaal terug moeten zwemmen naar de oorsprong van de Rijn, om te paaien. Al weten ze nog niet echt wat dat is.", lacht Steef de Jong. Hij bedacht, ontwierp en regisseerde de nieuwe voorstelling Rijnreisje: een muzikale, visueel overrompelende reis vol hindernissen, onverwachte gevaren en schoonheid.

Rijnreisje is gemaakt bij de Toneelmakerij, voor iedereen van zes jaar en ouder. "Het is een familievoorstelling, niet speciaal gericht op kinderen. Al mijn voorstellingen zijn eigenlijk bedoeld voor iedereen, al zal een volwassene er andere dingen uit oppikken dan een kind. Er is in elk geval voor iedereen meer dan genoeg te zien en te beleven."

Het verhaal gaat over twee zalmen die stroomopwaarts de Rijn op zwemmen, terug naar de oorsprong, een barre tocht van vele honderden kilometers. De Jong kwam op het idee toen hij hoorde over het ongelooflijke verhaal van de zalm, die dreigt uit te sterven door menselijk toedoen: "De zalm legt eitjes in Zwitserland, helemaal bij de oorsprong van de Rijn dus. Als de zalmpjes twee zijn, laten ze zich meevoeren door de Rijn naar de Noordzee. Als ze volwassen zijn, willen ze, om zich voort te planten, weer terug naar waar ze vandaan komen en begint de tocht tegen de stroom in. Pakweg honderd jaar geleden zwommen er nog duizenden zalmen in de rivier, maar nu is dat bijna onmogelijk geworden. Ze komen de ene na de andere hindernis tegen, zoals de Haringvlietdam, fabrieken, vervuiling, laag water en smeltende gletsjers." Inmiddels, vertelt hij, is er weer een klein beetje goed nieuws: bij een recente poging om een aantal van die hindernissen weg te halen, zijn er duizenden zalmen uitgezet en daarvan hebben er, jawel, precies twee hun geboortegrond bereikt. Dat zijn de twee hoofdpersonages in Rijnreisje geworden. "Het is een soort Odyssee, een spannende reis waarin ze allemaal obstakels tegenkomen die ze moeten zien te overwinnen, van de Lorelei die met haar prachtige zang schippers betovert, tot watervallen en vissersnetten."

Het is voor het eerst dat De Jong zich uitspreekt over actuele thema's zoals de klimaatcrisis: "Normaal wil ik in mijn voorstellingen juist graag wegblijven bij de actualiteit en heerlijk zwelgen in schoonheid, maar dit onderwerp vraagt erom. De Rijn zegt zoveel over hoe het in de wereld gaat: over de economie, over de samenwerking van mens en natuur, en natuurlijk over het klimaat, over het waterpeil, vervuiling en over de dieren die er in en rond de rivier leven. Het is weliswaar een treurig verhaal maar wel met een hoopvol einde: voor het eerst sinds decennia slagen de zalmen erin hun geboortegrond weer te bereiken, al zijn het er (nog) maar twee."

Zoals altijd, is hij ook nu begonnen bij het decor: "Ik ben eerst een prentenboek gaan maken van wat je tegenkomt als je langs de Rijn reist: van het prille begin, het ontstaan van de Rijn ergens in Zwitserland, via Duitsland tot de Noordzee.", vertelt De Jong. Hij is een geestdriftig verteller die vanuit helemaal niks een hele eigen wereld weet te creëren, vol zelfgemaakte decors en rekwisieten. De veertigjarige De Jong beleefde vorig jaar een voorlopig hoogtepunt met grote (internationale)successen in het theater (zie kader).

Alle decorstukken en rekwisieten voor de voorstelling heeft hij met het team van Groots en Meeslepend gemaakt in zijn Haarlemse Studio. "Alles moest af zijn voor we begonnen te repeteren, ik kan niet tegelijk regisseren en bouwen. Het is een enorm prentenboek geworden waar we als het ware doorheen wandelen." De Jong heeft zich uitgeleefd in een groot aantal fantasierijke uitklapdecorstukken die telkens weer voor nieuwe verrassingen zorgen.

De voorstelling wordt gespeeld door de acteurs Jip Bartels en Lucas Schilperoort en muzikante Yung-Tuan Ku die ook meespeelt. "Jip en Lucas kruipen in de huid van de hoofdrolspelers, de twee zalmen, maar ze spelen ook allerlei andere personages: van de Haringvlietdam tot een visser en zijn vrouw, een fabriek en een gletsjer." Het is een beeldende voorstelling geworden; afgezien van een paar geestige liedjes is er weinig tekst. Yung-Tuan Ku maakt de muziek, waarbij vooral de marimba sfeerbepalend is. "Het gaat ook over schoonheid: de Rijn heeft kunstenaars geïnspireerd tot de meest fantastische werken, zoals Wagners Der Ring des Nibelungen." Hij heeft uiteraard in de voorbereidende fase zelf ook een Rijnreisje gemaakt en dat was geweldig: "Bij Rijnreisjes trekken mensen meteen een heel zuinig gezicht, net als bij operettes; daar zijn zoveel vooroordelen over, alsof het alleen voor grijze muizen zou zijn. Ik vond het fantastisch mooi en je hoort onderweg zoveel bijzondere verhalen. Het blijft toch een wonder, dat ergens hoog in de bergen een klein stroompje begint en dat dat uitmondt in zo'n machtige rivier."

[in kader]

Steef de Jong (1983) is opgeleid tot beeldend kunstenaar aan de Gerrit Rietveld Academie en DasArts in Amsterdam. In 2014 richtte hij samen met Ina Veen de stichting Groots en Meeslepend op. Samen maakten ze een eenmans-operette-trilogie over De Jongs liefde voor de 19e eeuw, keizerin Sisi en het genre operette. Zijn voorstellingen De Modern Art Revue (met Alex Klaassen) en Steef's Operette Uurtje werden door pers en publiek bejubeld. In 2022 stond hij met Ein Papp-Konzert in de Volksoper van Wenen en ging met overweldigend succes Operetta Land in première bij De Nationale Opera in Amsterdam met teksten van Paulien Cornelisse. In 2023 maakte hij De Dappere Soldaat, met onder andere Rop Verheijen en Malou Gorter. Hij won in 2023 de Gieskes Strijbis Podiumprijs en de Erik Vos Prijs.

(Mediahuis, februari 2024)