Interview Don Duyns

Een liefdesverklaring aan het toneel

Er is te weinig goede comedy: goed geschreven stukken waar je hard om kunt lachen maar waarin ook veel ongemak zichtbaar wordt, vonden Jacqueline Blom en Annick Boer. Met het succesduo Pieter Kramer en Don Duyns maken ze hun tweede voorstelling: 'Wat moeten we met Maartje?'

Jongens, waarom doen we geen komedie? Mensen hebben toch geen zin in een zwaar stuk nu!" Aldus Anneke (Annick Boer) ergens halverwege 'Wat moeten we met Maartje?' Anneke maakt deel uit van de kern van een amateur-theatergezelschap dat al tientallen jaren bestaat. Op een dag kondigt medelid Maartje (Jacqueline Blom) aan dat ze terminaal ziek is. Ze wil er absoluut niet over praten".

Ze heeft besloten door te spelen tot haar laatste snik: haar theatergezelschap en haar theatervrienden zijn alles voor haar. Dat gunnen ze haar natuurlijk, maar hoe moet dat dan? Hoezo een komedie? Maar wat voor soort stuk dan? Hoe houd je theater en werkelijkheid uit elkaar? En hoe neem je afscheid?

Twee weken voor de eerste try-out in Hoofddorp mag ik een repetitie bijwonen. Al is nog niet iedereen helemaal tekstvast, toch wordt meteen duidelijk dat het een heerlijke voorstelling wordt, met theaterkanonnen Jacqueline Blom, Mark Rietman, Annick Boer en Dick van den Toorn. Er wordt veel gelachen. Pieter Kramer regisseert op de vierkante millimeter, hij drentelt voortdurend heen en weer, zet een stoel net even anders. Doe jij even een zoetje in de koffie", zegt hij tegen Mark Rietman die Dick van den Toorn in het stuk koffie geeft. Hij noemt het 'een Pieter-Kramer-momentje': kleine, ogenschijnlijk onbelangrijke details die later sjeu blijken te geven aan een scène.

Na afloop legt schrijver Don Duyns uit dat Pieter van oudsher gewend is om met collectieven te werken. Hij kent de gevoeligheden, hij werkte nauw samen met Theatergroep Carrousel. Pieter zoekt vaak in zijn regie naar de tegenkleur, dus als de tekst dramatisch is, wil hij dat liefst licht laten spelen. En hij is heel precies in zijn aanwijzingen. Hij is altijd op zoek naar echtheid, binnen de onnatuurlijke toestand die theater natuurlijk in wezen is: toneelspelen is doen alsof…. Dat werkt heel goed, zeker in dit stuk waarin je dan ook nog acteurs in diverse stukken ziet spelen. Het zit vol dubbele bodems."

De werkwijze is anders dan normaal: Het is echt een gezamenlijk traject, dat heb ik nog niet zo vaak gedaan. Het is begonnen bij Jacqueline en Annick die behoefte hadden aan meer inbreng, serieuze vrouwenrollen en goede komedie. Ze hebben in 2022 (met Bas Hoeflaak in plaats van Dick) een eerste productie gemaakt: Familiespel, een komedie over het samengestelde gezin waarin ze allemaal dubbelrollen speelden, zowel de volwassenen als de kinderen. Ook voor die voorstelling werkten ze nauw samen met de schrijver, in dat geval Marijke Schermer."

Zij hebben Pieter Kramer gevraagd voor de regie en Don Duyns om als schrijver met hen samen te werken: Voor mij is dat nieuw en echt een uitdaging; normaal schrijf ik best snel, maar met deze voorstelling ben ik al meer dan een jaar bezig. We maken het stuk echt samen. Ik schrijf een aantal scènes en daar reageren zij op. Dat blijkt ontzettend inspirerend te zijn. Ik heb veel aan hun commentaar: zij brengen niet alleen hun niet geringe theaterervaring in maar ook nog hun levenservaring. Iedereen heeft te maken gehad met collega's of vrienden of geliefden die het einde zagen naderen. En hoe ga je daarmee om?"

Het gegeven van een theatergezelschap biedt veel mogelijkheden om uit te pakken, met Russische toneeloefeningen, kleedkamerconfessies en hilarische ruzies. Dat buiten ze ten volle uit, het zijn zulke goede acteurs. Jacqueline speelt de rol van Maartje, de diva, die terminaal ziek is; Mark is de voorzitter van de theaterclub – en een ladykiller –, Dick is een enfant terrible en Annick is en blijft de jongste én de geldschieter.

Binnen dit stuk repeteren of spelen ze in vier verschillende toneelstukken. Je ziet dus maar liefst zes keer vier personages: de acteurs zelf, de acteurs in 'Wat moeten we met Maartje?' en de acteurs in de vier stukken: 'Het Tuimelraam', een kluchtig Nederlands stuk; 'De Baron', een Franse komedie; een Engels stuk, lichtelijk geïnspireerd op Pinter of Joe Orton en tenslotte Russisch drama à la Tsjechov. Voor mij als schrijver is het ontzettend leuk om elke keer uit een ander vaatje te kunnen tappen en voor de acteurs natuurlijk ook."

Onder al die verschillende rollen en verhalen ligt steeds de grimmige werkelijkheid, die van Maartje die steeds verder achteruitgaat. Maartje wordt langzamerhand wat vager in haar hoofd en hoe moeten ze dat opvangen? Je ziet hun moedige pogingen om zich staande te houden. Het is absoluut een voorstelling waarin veel te lachen valt, maar eronder is altijd die dreigende donkerte."

Ik schrijf ook vaak voor film, maar toneel is directer, dichterbij. Het is de perfecte vorm om de spanning tussen 'wat is echt' en 'wat is onecht' te laten zien, zodat het allemaal heel echt voelt. Voor Pieter en mij is het ook altijd heel belangrijk dat het geen 'incrowd'-stuk wordt. Het is geen toneel over toneel, het gaat over mensen. Maar het is wel degelijk een liefdesverklaring aan het toneel. Ik geniet nu al enorm van de repetities. We hebben echt wat in handen!"

[in kader] Succesvol duo

Regisseur Pieter Kramer en schrijver Don Duyns, bekend van vele succesvolle voorstellingen, zoals Lang en Gelukkig, Snorro en De gelaarsde poes. Schrijver Don Duyns denkt dat Pieter en hij elkaar vooral goed aanvoelen en aanvullen: "We delen een gevoel voor humor en voor taal, we houden van stevige knipogen en van een tikje absurdistische kijk op de werkelijkheid." In 2019 ontvingen ze samen de prestigieuze Prosceniumprijs voor hun 'wezenlijke bijdrage aan het theater'.

[in kader]

Don Duyns begon in 1989 bij het Utrechtse makerscollectief Growing Up In Public, waar hij schreef, regisseerde en speelde. Inmiddels beperkt hij zich vooral tot schrijven. Hij heeft een indrukwekkend aantal theaterteksten op zijn naam staan: naast de familievoorstellingen – zie hierboven – ook kleinschaliger werk als Schijn voor Fahd Larzhoui en Groeten uit Den Ilp, over Anton Heyboer. Zijn werk wordt volop gespeeld, ook in het buitenland, met name in Frankrijk en Griekenland. Hij doceert op de schrijfopleiding van de HKU te Utrecht en aan de Filmacademie te Amsterdam en sinds enkele jaren is hij ook werkzaam als schilder. Zie: donduyns.nl/beeld/

Theater/ Margriet Prinssen / More Theater Producties / 'Wat moeten we met Maartje?' Tekst: Don Duyns / Regie: Pieter Kramer / Spel: Jacqueline Blom, Mark Rietman, Annick Boer, Dick van den Toorn / Te zien: 12 sept t/m 25 jan; Hoofddorp, 12 sept; Amsterdam, 26 t/m 28 sept en 21 t/m 25 jan; Heerhugowaard, 4 okt; Den Helder, 16 okt; Zaandam, 22 okt; A'veen, 26 okt; Leiden, 5 nov; Alkmaar, 20 nov; Den Haag, 5 t/m 7 dec en 7 /8 jan; Haarlem, 10/ 11 jan; Hoorn, 15 jan/ Meer info: watmoetenwemetmaartje.nl

(Mediahuis, 11 september 2025)