Speciaal voor Frieda Pittoors, eenn van de ‘grandes dames’ van het Nederlandse toneel, schreef Tom Lanoye Koningin Lear. Een hedendaagse tragedie, Shakespeares King Lear, vanuit vrouwelijk perspectief. Een stuk over de teloorgang van een machtige zakenvrouw die alles verliest wat haar lief is.

'Het wordt een stuk dat je niet mag missen', zegt Tom Lanoye aan het eind van het gesprek. De Skype-verbinding met Kaapstad, waar hij een deel van het jaar woont, is matig maar aan zijn hartstochtelijke pleidooi voor Koningin Lear doet dat niks af. Hij roemt Frieda Pittoors als 'een geweldige actrice'. Ze kennen elkaar al hun hele professionele leven uit de (Antwerpse) theaterwereld en ze wilden al lang eens samenwerken. Het was regisseur Eric de Vroedt die hen bij elkaar bracht. Frieda. "Eric wilde voor zijn nieuwe stuk bij Toneelgroep Amsterdam iets maken over vrouwen en macht, met mij in de hoofdrol. We dachten allebei meteen aan Tom Lanoye, omdat hij zo prachtig kan schrijven. Het meest bekend is Sprakeloos, maar hij heeft ook veel toneel geschreven. Hij heeft de rol van Koningin Lear helemaal op mijn lijf geschreven. Dat is natuurlijk heel bijzonder voor mij als oudere actrice, echt een bekroning van mijn carrière."

Dubbel genieten

Lanoye: "Voor mij kwam de vraag als uit de hemel gevallen. Omdat er al zo lang en terecht geklaagd wordt door oudere actrices dat er voor hen zo weinig te spelen valt. En vooral ter ere van mijn geweldige moeder die in het amateurtoneel speelde en aan wie ik het nodige heb ontleend voor het personage Koningin Lear." Vanaf het begin was duidelijk dat hij geen simpele transformatie wilde van King Lear naar een vrouwelijk evenbeeld: "Het is een autonome bewerking, perfect legitiem trouwens; in Shakespeares tijd bestonden er tientallen varianten op de bekende verhalen. Juist voor mensen die King Lear goed kennen, zal het dubbel genieten zijn."

Hij heeft lang geworsteld met de vraag waar en wanneer het drama zich moest afspelen. "Geen koningshuis, dat klopte gewoon niet. Uiteindelijk kwam een aantal dingen bij elkaar omdat de storm die losbarst in het leven van Koningin Lear zich ook in het echte leven manifesteerde. De hoofdpersoon is directrice van een internationaal opererend familiebedrijf, dat zij na de dood van haar echtgenoot alleen heeft geleid, aan de vooravond van de economische crisis in 2008."

Kenau

Frieda: "Ik ben een soort Neelie Smit Kroes of Angela Merkel: een harde, ongenaakbare vrouw, een kenau. Een vrouw ook die voelt dat ze de dagelijkse leiding niet meer aan kan. Haar krachten gaan achteruit, maar ze kan er niet de vinger op leggen wat er precies met haar aan de hand is." Zoals de koning in King Lear zijn koninkrijk wil verdelen onder zijn drie dochters, met noodlottige gevolgen, zo wil Koningin Lear haar bedrijf verdelen onder haar drie zoons. Voor Tom Lanoye is de verhouding tussen moeders en zonen wezenlijk anders dan die tussen vaders en dochters: "Dat heeft toch te maken met het gegeven dat vrouwen baren en zogen. Als in de voorstelling de moeder haar schoondochter verwijt dat ze haar zoon geen kinderen heeft geschonken, snijdt dat heel diep. Ze koketteert met haar hardheid; ze legitimeert die omdat ze wel moest, als enige vrouw in een mannenwereld."

Crisis

Koningin Lear is een politiek stuk, zegt Lanoye. "Shakespeare heeft bij uitstek politieke stukken gemaakt; alle interessante stukken, van Euripides tot Tsjechov, gaan ook over politiek; Eric de Vroedt heeft een reputatie opgebouwd met maatschappijkritisch theater van deze tijd. In Koningin Lear is de crisis voelbaar, in de politiek, de economie, het milieu. En die crisis is op dit moment reëel. De bankiers zijn weggekomen met hun bonussen, terwijl de kunst en de zorg het kind van de rekening zijn geworden. Het zou waanzin zijn om dat niet te gebruiken." (Uitkrant maart 2015)