Interview Gerben Vaillant

'Die combinatie, daar gaat mijn hart sneller van kloppen'

Eigenlijk ben ik stiekem een filmmaker die nog nooit een film heeft gemaakt." Gerben Vaillant lacht. Zijn nieuwe voorstelling 'on smoke and airconditioning' is inderdaad heel filmisch, maar laat ook juist zien waarin theater bijzonder kan zijn. Hij is een meester in het schetsten van intieme beelden, die telkens een andere sfeer schetsen.

Vaillant is een van de vaste makers bij Frascati Producties waar hij 'interdisciplinair performancemaker' wordt genoemd. Wat dat inhoudt? Hij lacht: Tsja, als beginnend theatermaker moet je proberen te definiëren waar je ongeveer thuishoort. Ik heb de mime-opleiding gedaan aan de AHK, maar ik ben niet per se een hardcore mimer. Ik begin vaak vanuit de taal, waar een mimer meestal vanuit het lichaam vertrekt. Ik laat me graag door van alles inspireren: tekst, dans, beeld, filosofie, trash.

Wat betreft de thematiek hou ik me vaak bezig met de afstand tussen dat wat mensen zijn en de wereld waarin ze leven. De kloof daartussen is soms groot. Dat gaat me aan het hart. Misschien klopt 'de werkelijkheid' beter bij een witte heteroman met een goedverdienende baan, een huis, een vouw en kinderen, maar voor mij als queer persoon zijn die gebaande paden niet zo begaanbaar."

Waar komt de titel vandaan?

Het idee voor de voorstelling is ontstaan toen ik een film zag over iemand die doodging, maar zijn geest kon niet ontsnappen omdat er geen raam open was. Op zich een slecht plot, maar de dood als een soort rook te zien sprak me aan. Ik heb geprobeerd er een verhaal over te schrijven, waarin die persoon steeds verder geobsedeerd raakte door ontsnappingsmogelijkheden, zoals afzuiginstallaties en airconditioning.

Rook – 'smoke' –staat voor mij voor iets duisters, voor vuur, bijna een bijbels gevoel, terwijl airconditioning, er is niks zo ordinairs als een airco. Die combinatie, daar gaat mijn hart sneller van kloppen."

In de voorstelling zie je naast de geluidsapparatuur ventilatoren in verschillende formaten. Achter op het podium staat een rookmachine. Een bonte parade van personages komt uit de rook vandaan. Vaillant is bijvoorbeeld te zien als een klungelige cowboy en als een doorgesnoven Zuidas-zakenman. Die personages, zegt Vaillant, zijn stuk voor stuk een soort aanzetten tot verhalen. Dwalende personages met potentie. Een belangrijke vraag: 'Does it feel alive?' Kan hier weer een nieuw verhaal uit ontstaan?

In het begin en eind klinkt een tekst die lijkt te refereren aan de aidsepidemie. Vaillant: De voorstelling is opgedragen aan Fred, een oom van medemaker Fleur van den Berg. Wij delen een verdriet over de aidscrisis, een verdriet over al die voorvaders die toen gestorven zijn. Misschien had de wereld er wel anders uitgezien als al die queers – andersdenkenden – er nog zouden zijn.

Voor mij staat het begrip 'queer' overigens voor meer dan alleen voor 'homoseksueel': iemand kan door neurodiversiteit evenzogoed iets queers hebben. Het betekent zoiets als 'niet passend in de wereld."

Toen ik net was afgestudeerd, voelde ik me depressief, ik wist mijn plek niet, dat gevoel zit ook in de voorstelling. Er is een mooie uitspraak van, ik meen, Ellen Deckwitz die zei: Ik was even op de wc toen de gebruiksaanwijzing voor het leven werd uitgedeeld". Dat gevoel herken ik heel erg."

Tijdens de opleiding raakte ik depressief. Fleur was mijn docent toen. Iedereen probeert je op zo'n moment te overtuigen dat het leven echt wel leuk en de moeite waard is. Fleur daarentegen stuurde me een spraakmemo van 20 minuten waarin ze een tekst van Pessoa voorlas, dat zo begint: 'En natuurlijk heeft het leven geen zin(...).' Dat heeft me enorm geholpen, omdat het niet probeerde te ontkrachten wat ik voelde, maar juist die donkere staat van zijn erkende. Dat sentiment zit ook in de voorstelling. Zulk soort fictie hebben we nodig, om het leven aan te kunnen, en om het mooie daarvan te kunnen voelen."

Hij werkt altijd samen met componist Timon Persoon: Hij is een geweldig slimme muzikant en componist, hij begrijpt precies wat ik probeer te zeggen. Voor deze voorstelling heeft hij onder andere mooie atmosferische soundscapes gemaakt die doet denken aan een radio die zijn grip op de frequenties verloren heeft. Dat past mooi bij het gevoel van verloren zijn of geen grip hebben op de realiteit."

Theater/ Margriet Prinssen / Frascati Producties / 'on smoke and airconditioning' / Concept en uitvoering: Gerben Vaillant, Fleur van den Berg / Muziek: Timon Persoon/ Te zien: Schuur, 9 oktober / Meer info: schuur.nl/theater/on-smoke-and-airconditioning

(Haarlems Dagblad, 6 oktober 2025)