Het is een explosie van vormen en kleuren, The Burning of the Houses of Lords and Commons. Turners beroemde schilderij vormt de inspiratie voor Ignite, het nieuwe werk van Juanjo Arqués, dat in dit programma in Nederlandse première gaat. De choreograaf neemt zijn publiek mee op een reis, waarbij de muziek het canvas voor de choreografie vormt, met bewegingen als penselen in verschillende kleuren. Op zoek naar 'het sublieme’.

Ignite ging afgelopen oktober in Londen in wereldpremière bij Birmingham Royal Ballet. Het is niet voor het eerst dat Arqués zich laat inspireren door een beeldend kunstenaar. Eerder deed hij dat in Transcription of Color (2018) voor Ballet Moskou, geïnspireerd door Construction A II van Laszlo Moholy-Nagy; in Fresas, gemaakt voor en met de Junior Company, liet hij zich inspireren door Jeroen Bosch' De tuin der lusten. Met regisseur Saskia Boddeke en kunstenaar Peter Greenaway werkte hij aan een choreografie op een multiscreen-video-installatie, geïnspireerd op Matisses schilderijen La Danse en La Musique in de Louis Vuitton Foundation in Parijs.

Sinds 2017 is Arqués Young Creative Associate bij Het Nationale Ballet. Hij creëerde recent Homo Ludens (2017) en Fingers in the air (2018) voor de Junior Company. Onlangs werd hij door het Duitse Tanz Magazine gekozen tot de meest veelbelovende choreograaf van 2017. Als ik hem spreek, is hij net een dag terug uit Cuba waar hij Portal heeft gemaakt, een nieuw ballet voor het moderne dansgezelschap Acosta Danza. Hij noemt zichzelf een 'hybride'choreograaf: hij voelt zich net zo thuis bij een klassiek balletgezelschap als bij moderne dans. Ondanks zijn jetlag ("Het is voor mij nu 4.30 uur"), vertelt hij met groot enthousiasme over Ignite waarvoor hij binnenkort de casting gaat doen bij HNB.

Arqués: "Transcription of Color, dat ik vorig jaar in Moskou maakte, is geen verhalend werk, maar een open reis waarin ik als het ware een vertaling heb gemaakt van het schilderij van Moholy-Nagy in vorm, dynamiek, ritme en beweging. Kleur heeft een neurale respons; zowel biochemisch als psychologisch reageren mensen sterk op kleur. Kleur beïnvloedt ons door te resoneren in ons geheugen, ons instinct, ons lichaam, de zintuigen. Ik wilde graag een ballet creëren dat rechtstreeks tot alle vijf de zintuigen spreekt." In Ignite, eveneens gemaakt in nauwe samenwerking met dramaturg Fabienne Vegt, gaat hij verder. "Het is niet alleen een onderzoek naar kleur maar ook naar de betekenis van het doek. Ik voel me bijzonder aangesproken door Turners werk en zeker door zijn The Burning of the Houses of Lords and Commons."

Nietigheid van de mens

Hij kent het schilderij heel goed uit de tijd dat hij in Londen woonde en vaak even langsliep in Tate Gallery. Turner baseerde zijn schilderij op een historische gebeurtenis waarbij een brand de Kamers van het Parlement overweldigt terwijl de inwoners van Londen zich verzamelen langs de Theems om met ontzag naar het verschrikkelijke spektakel te kijken. "Turner gebruikte kleur om het prachtige licht en de hitte van het brandende gebouw over te brengen. Het beeld lost op in briljante kleurvlakken en atmosferische effecten die grenzen aan abstractie. Het doek vertelt iets over de nietigheid en het tekort schieten van de menselijke inspanningen ten opzichte van de natuur. Het enorme vuur is zowel angstaanjagend als fascinerend. Turner is een van de grootste kunstenaars van de Romantiek waarin de natuur niet alleen maar als mooi en beheersbaar werd afgebeeld, maar waarin juist de overweldigend woeste kracht werd getoond. Op zoek naar het sublieme, een van de grote thema's van de Romantiek: de angst voor en tegelijkertijd de fascinatie door het natuurgeweld."

Vuur, Reflectie, Brand

"Turner maakte overigens twee schilderijen van The Burning of the Houses of Lords and Commons; we kozen die waarbij we het licht en de beweging het sterkst vonden." Arqués haalt zijn iPad tevoorschijn en laat het schilderij zien: "We volgen als het ware de bewegingen op het doek. Als je in het midden begint bij het vuur en je gaat vanuit de vlammen in het midden van het doek met de klok mee, dan krijg je een cirkelvormige beweging, een soort omgekeerde boog. Eerst het Vuur: levendige kleuren van helgeel tot oranje tot alle mogelijke tinten rood, dan zie je daarboven de lucht, grijzig en vol wolkenvariaties (Turner is een absolute meester in wolken en water), dan ga je naar beneden, naar het water van de Theems dat een Reflectie biedt van het natuurgeweld en de onverstoorbare lucht erboven en dan gaat je blik naar Waterloo Bridge over de rivier waar een mensenmassa staat te kijken naar de Brand, gefascineerd en angstig."

Hoewel het schilderij een stilstaand beeld van een brandend gebouw weergeeft, is er veel beweging in terug te vinden: de vlammen reiken naar de lucht. In mijn choreografie wil ik het publiek als het ware dezelfde ervaring laten beleven als de mensen die op de brug staan te kijken: een mengsel van gevaar en spektakel, angst en schoonheid."

Artistiek team

"Voor de muziek heb ik gekozen voor Kate Whitley, een jonge, Britse componist met een heel eigen stem. We hebben heel nauw samengewerkt. In de muziek hoor je die omgekeerde boog opnieuw en ook de structuur van de drie delen, Vuur, Reflectie en Brand. Met Fabienne Vegt en Kate Whitley heb ik eerst het concept verder uitgewerkt en van daaruit een libretto geschreven waarin de dramatische lijn is ontwikkeld. Daarmee kon de rest van het artistieke team, Tatyana van Walsum

(decor-en kostuumontwerp), Bert Dalhuysen ( lichtontwerp) en mijn choreografisch assistent José Carlos Blanco aan de slag. In samenwerking met de dansers in Birmingham hebben we geëxperimenteerd met hoe we het gedrag van vuur, lucht en water zouden kunnen vertalen in dansbewegingen. Spannend omdat we met een grote groep van maar liefst 25 dansers werken.

De lucht en de vlammen worden weerspiegeld in de rivier. Ik ben heel blij met het idee voor grote spiegelende panelen op het toneel van Tatyana. Zij verdubbelen het beeld en ze creëren diepte. Het toneelbeeld speelt een belangrijke rol.De kostuums zijn abstract en simpel, in oranje, rood en geel. Eronder dragen de dansers grijze leotards."

Hoop op een nieuw begin

Een subtiele onderlaag is de symbolisch-politieke betekenis van het onderwerp van het schilderij; het verbranden van hét symbool voor de democratie, het huis van het parlement. Arqués: "Het is niet voor niks dat op het schilderij het centrum van de macht in brand staat. Het wachten weerspiegelt in zekere zin de huidige politieke instabiliteit van de crisis in het centrum van de politieke macht. Het is zeker niet de bedoeling een activistisch ballet te maken, maar een politieke 'touch' heeft Ignite in deze Brexit-tijd onherroepelijk. Helemaal aan het einde van het ballet vormen de dansers een lijn en trekken ze zich langzaam terug om in het donker te verdwijnen, terwijl ze hun kleurrijke shirts laten vallen. Het vuur dooft heel langzaam, je hoort geluiden van krakend hout. Ik laat het uiteraard aan de toeschouwers over wat ze zich dan voorstellen, maar voor mij persoonlijk biedt het slotbeeld gevoelens van verlies en leegte, maar ook van hoop op een nieuw begin."

Duet

Het voelt altijd als thuiskomen omdat hij zo lang bij Het Nationale Ballet heeft gewerkt dus hij verheugt zich erop de repetitiestudio in te kunnen duiken met de dansers: "Ik heb de afgelopen anderhalf jaar continu gewerkt aan nieuwe creaties dus het is fijn om hier opnieuw en nu meer relaxt aan Ignite te kunnen werken: "Ik wil ook een aantal details nog wat verbeteren. Ik houd mijn balletten altijd levend, al zal de structuur, van een dynamisch eerste deel, een wat rustiger middendeel met een duet en een heftig slot, uiteraard overeind blijven. Het duet tussen een man en een vrouw gaat niet zozeer over hun relatie. Ze vertegenwoordigen als het ware twee werelden die niet zonder elkaar kunnen bestaan."

Inspiratiebronnen

Voor Arqués is het een hele eer om in een programma te staan met grootmeesters Van Manen en Forsythe: "Beide hebben ze me al tijdens mijn studie en mijn carrière als danser en choreograaf zeer geïnspireerd. Ze hebben allebei op een totaal andere manier onderzoek gedaan naar beweging en danstaal, en totaal eigen technieken en codes gecreëerd. Daar streef ik ook naar. Het fascineert me als dans een diepere zintuiglijke waarneming communiceert, een complexe emotie die moeilijk onder woorden te brengen is, maar alleen door beweging voelbaar gemaakt kan worden. Voor mij is Ignite een abstract spektakel van beweging en kleur, gecreëerd voor 25 dansers en een symfonieorkest, waarin choreografie en muziek samensmelten tot één uniek kunstwerk dat de toeschouwers hopelijk meeneemt op een reis vol kleur en beweging, net zo fascinerend als een groot vuur."( Programmaboek Van Manen, Forsythe, Arqués, juni 2019)