Theatergroep Suburbia, Lady+Lord MacBeth

Interview met Joy Wielkens en Alwin Pulinckx

Pijn en passie

Veel bloed, machtswellust, blinde ambitie en duistere krachten, daar staat de Schotse tragedie van Shakespeare om bekend. In de bewerking van schrijver Tom Lanoye en in regie van Olivier Diepenhorst zijn de personages menselijker, hun motieven begrijpelijker. Joy Wielkens en Alwin Pulinckx spelen het koningskoppel dat gekweld wordt door kinderloosheid en angst voor de grote leegte.

"We zijn nog maar net aan het repeteren", verontschuldigen ze zich bij voorbaat, als ik een repetitie bij mag wonen in de ruime studio van Theatergroep Suburbia in hartje Almere. Het is pas de tweede week, dag 7, maar de dialoog tussen Lady en Lord Macbeth zindert al van de onderhuidse spanning. Als altijd heeft Lanoye de vijfvoetige jamben van de oude meester in bedwelmend mooie taal gegoten.

Achter de regietafel regisseur Olivier Diepenhorst en regieassistent Doris de Vries, eromheen op de houten tribune scenograaf Bart Van Merode en de andere acteurs: Aus Greidanus jr., Matthijs IJgosse en Yara Alink. Er wordt gewerkt aan een scène uit het begin van het stuk, waarin de Lady en Lord voor het eerst voorzichtig, veelal impliciet, elkaars ambitie aftasten om hogerop te komen, misschien wel op de troon. Wie stookt wie op? Spannend om te zien hoe door kleine accentverschuivingen de impact van wat wordt gezegd heel anders komt te liggen. Diepenhorst stelt zich open op, bijvoorbeeld voor de suggestie van Aus Greidanus jr. die voorstelt om de vragen die de Lord (Pulinckx) stelt in zijn monoloog wat minder retorisch te maken. Echt vragen dus en het antwoord niet weten. Als ze de scène nog eens spelen, blijkt het goed te werken. Duimpje, seint Diepenhorst naar achteren.

Er staat nog veel open in deze beginfase, zeker omdat er met het ensemble Black Pencil en niet te vergeten met de zang van Wielkens ook nog een muzikale laag aan de voorstelling wordt toegevoegd. Lanoye heeft in zijn scenario precies aangegeven wanneer er muziek wordt gespeeld en in overleg met Jorge Isaac, muzikaal leider van Black Pencil, en geluidsontwerper Mark van Bruggen wordt gekeken hoe dat er precies uit gaat zien. De vijf muzikanten spelen sowieso ook een rol in de voorstelling, als dinergasten of in andere kleine rollen. Elke donderdag en vrijdag wordt er samen met de musici gerepeteerd en nagedacht over de mise en scene. Wat wel al vaststaat is dat Joy gaat zingen: muziek vol passie en pijn en waar klinkt dat beter dan in de blues?

Het is voor het eerst dat Lanoye en Diepenhorst echt samenwerken. In 2022 maakte Diepenhorst Mamma Medea, een geslaagde enscenering van Lanoyes bewerking van de Griekse klassieker. Lanoye was blij met de manier waarop Diepenhorst zijn tekst vormgaf op het podium, met veel ruimte voor de verbeelding en barstensvol spelplezier. In hun bewerking hebben ze een aantal scènes toegevoegd, een flink aantal personages weggelaten en in plaats van heksen – de beroemde drie heksen die de voorspelling doen dat Macbeth koning zal worden – komen er drie 'zonderlingen'; hoe die er uit gaan zien, is nog niet helemaal duidelijk. En, niet onbelangrijk, de titel is aangepast: de Lady staat duidelijk voorop in deze bewerking, het is Lady+Lord MacBeth. En oh ja, het is niet Macbeth, maar MacBeth, dat vooral om esthetische redenen.

Na afloop van de repetitie spreek ik Joy en Alwin in de studio. Ze hebben niet eerder samengewerkt en het is voor hen dan ook nog een beetje aftasten, zo vroeg in het repetitieproces. Ze hebben een totaal andere achtergrond (zie kader) maar een mooie uitstraling samen. "We hebben elkaar voor het eerst ontmoet op de fotoshoot een paar maanden geleden", vertelt Alwin. "En daarna pas vorige week weer bij het begin van de repetities. Dus het is voor ons nog een beetje uitzoeken wat werkt en wat niet."

Centraal in deze bewerking staat het thema van de kinderloosheid, een thema dat zij als begin veertigers herkennen. Joy: "Dat geldt zeker voor Lady MacBeth die, anders dan haar man, die als generaal in het leger een drukke baan heeft, niks omhanden heeft. Ze hebben een goede relatie maar je voelt aan alles, al wordt het niet zo expliciet uitgesproken, dat ze op een punt zijn beland waarop er iets moet gebeuren: het is nu of nooit. In wezen gaat het stuk over ambitie, niet zozeer in maatschappelijk opzicht maar meer in filosofische zin: wat heeft het allemaal te betekenen, het leven? Hoe geef je daar inhoud aan? De meeste mensen doen dat bijvoorbeeld door kinderen te krijgen. Maar als dat niet lukt?"

Alwin: "Het zijn twee mensen die in een vroege midlifecrisis terechtkomen: je bent een eindje in de veertig, je hebt carrière gemaakt en is dat dat het dan? Wij zitten zelf in die levensfase, dat maakt het, denk ik, herkenbaarder voor het publiek. Je bent zo'n beetje halverwege en opeens kom je verlangens tegen waarvan je niet wist dat je ze had. Voor Lord MacBeth geldt dat net zo goed als voor de Lady. Hij wordt als het ware door haar wakker gekust wat dat betreft. Bij hem is het wat meer latent, het gemis van wat niet heeft mogen zijn, het zijn diep weggestopte emoties. Dat gevoel van gemis wordt nog eens versterkt door het bezoek van zijn goede vriend Banquo, die uitbundig pronkt met zijn mooie zoontje."

De rol van Banquo wordt gespeeld door Matthijs IJgosse die tijdens de repetitie zorgt voor hilarische momenten. Hij zet een joviale man neer, onuitstaanbaar in zijn ostentatief vertoon van familiegeluk maar zich volledig niet bewust van de impact daarvan op MacBeth.

Al meteen in het begin van de voorstelling, vertelt Joy, zit een door Lanoye toegevoegde scène waarin zij met Lady Banquo in gesprek is: "Ze zijn beste vriendinnen maar er dreigt een wig te ontstaan in de vriendschap. Lady MacBeth heeft het gevoel met lege handen achter te blijven. De Banquos hebben net een kind gekregen, het geluk straalt ervan af. Ze lijken een glansrijke toekomst tegemoet te gaan waarin alles steeds maar mooier en beter wordt." Lady Banquo, en dat maakt het alleen nog maar pijnlijker, doet haar best om rekening te houden met de gevoelens van haar vriendin. Ze weet immers dat Lady MacBeth waarschijnlijk kinderloos zal blijven. "En dat doet pijn. Ze had zich een heel andere toekomst voorgesteld. Het is niet alleen een kwestie van 'de genen voortzetten' maar ook een kwestie van angst voor – opnieuw – de gapende leegte. Als er geen kinderen zijn, wie zorgt er dan later voor hen? En als haar man ook wegvalt, niet ondenkbaar voor iemand die zich voortdurend in het strijdgewoel begeeft, hoe moet zij zich dan redden, helemaal alleen?"

In de ontelbare Macbeth-ensceneringen die er de afgelopen jaren zijn gemaakt, ligt de focus vooral op de Lady als kwade genius. Dat wilden Lanoye en Diepenhorst vermijden. In hun bewerking delen Lady en Lord de 'schuldvraag', al zijn ze nog aan het zoeken op welk moment en door wie de diverse vonkjes precies worden ontstoken. "Op een gegeven moment benoemt zij hardop dat de koning toch wel een beetje een oude, slappe weduwnaar aan het worden is. Er wordt niks expliciet geformuleerd", zegt Joy. Het zit in minieme details, in het omhooggaan van haar stem aan het eind van de zin of een snelle blik opzij om te peilen wat de ander denkt. "Ze bezweert haar man dat hij meer verdient dan hij nu krijgt. Veel meer."

Ze proberen allebei los te komen van de beelden die ze in eerdere ensceneringen hebben gezien, zegt Alwin: "De grootste uitdaging is om te proberen alles wat je weet over Macbeth overboord te gooien en met een nieuwe blik te kijken." Joy voegt eraan toe: "Wij zijn niet voor niks gecast voor deze rollen: het is juist om wat we zelf als acteur extra inbrengen." Zoals trouwens bij elke rol, is het niet alleen in de repetitiestudio dat ze in de huid kruipen van hun personage: "Eigenlijk gebeurt de helft van het nadenken over je rol in gesprekken met vrienden, op de fiets, in de bioscoop, aan het wachten bij de tandarts, kortom: overal en altijd." Joy vertelt dat ze een soort moodboard aan het maken is: "Ik verzamel beelden, foto's op instagram of uit bladen, alles wat ik tegenkom in zo'n periode, wat maar in de verste verte betrekking heeft, of zou kunnen hebben, op mijn personage, over hoe ze eruitziet, hoe ze beweegt, hoe ze kijkt."

Gevraagd hoe belangrijk de kostumering is bij het inleven in en spelen van een personage, roepen ze tegelijk: "Enorm." Voor Alwin zijn schoenen het allerbelangrijkste: "Dat maakt zoveel uit in hoe je je voelt en of je senang bent met je personage. Soms is het heel erg zoeken naar wat klopt. In een voorstelling van Susanne Kennedy – De Pelikaan – ben ik weleens begonnen op van die legerkistjes, maar uiteindelijk is het na lang zoeken een paarse maillot geworden." Ook Joy heeft de nodige ervaringen: "Ik heb weleens in een voorstelling gestaan in een kostuum waar ik me vreselijk in voelde, maar de regisseur wilde toch per se dat ik het aanhield. Dat is echt afschuwelijk!" Voor haar Lady MacBeth is ze nog aan het uitzoeken wat goed voelt. "Hoge hakjes zijn voor de hand liggend voor vrouwen in de 'hogere kringen' maar gisteren had ik platte, stevige schoenen aan en dat voelde meteen veel beter. Je bent meer geaard dan, dat vind ik belangrijk."

Veel is nog in ontwikkeling: ze hebben nog ruim zes weken te gaan tot de première. "Heel prettig", vindt Alwin. "Bij Toneelgroep Amsterdam was het vaak heel resultaatgericht werken. Ik vind het fijn om onderdeel te zijn van een open repetitieproces, waarin ieders bijdrage belangrijk is en je samen zoekt naar de beste oplossing."

[in kader] Joy Wielkens en Alwin Pulinckx

Joy Wielkens (1980) is vooral bekend als zangeres en actrice van tv-series als Dertigers en films als Sonny Boy-en De Marathon. Ze speelde in Billie! Lady sings the Blues en Dear Winnie (2019). Ze maakte drie solotheaterprogramma's en was solist op het 5 mei concert (2017).

Alwin Pulinckx (1979) speelde vijftien jaar – van 2001 tot 2016 – bij Internationaal Theater Amsterdam (voorheen Toneelgroep Amsterdam) en daarna als freelancer bij onder andere het Nationale Theater en Theater Bellevue

[in kader]

Tom Lanoye en Shakespeare

Lanoye heeft een reputatie als literaire grootmeester en Shakespeare-bewerker. Zijn bewerking van diens koningsdrama's in Ten oorlog (1997) bij de Blauwe Maandag Compagnie is legendarisch. In 2014 bracht Toneelgroep Amsterdam Lanoyes Hamlet vs Hamlet, voor haar vertolking van de titelrol won Abke Haring de Theo d'Or 2014. In 2015 bracht Toneelgroep Amsterdam zijn bewerking van King Lear als Koningin Lear in regie van Eric de Vroedt.

Lady+Lord MacBeth is te zien van 1 maart t/m 14 april.

Meer info: www.suburbia.nl

(Scenes, januari 2024)