Interview Jacobien Elffers

Hedendaagse ode aan de absurditeit van het leven

Ze huppelt en danst, rekt en strekt, steekt haar tong uit en trekt rare bekken. Jacobien Elffers speelt met verve de rol van Lof, de Godin van de Dwaasheid in 'Lof der Zotheid' van de Veenfabriek. Het is heerlijk om in deze donkere tijden naar lichtheid op zoek te gaan."

De in Haarlem woonachtige actrice is de spil van 'Lof der Zotheid', een zeer vrije bewerking van het gelijknamige beroemde werk van de Nederlandse humanist Desiderius Erasmus uit 1509. Het idee is ontstaan vanuit het thema dat de Veenfabriek voor de komende jaren heeft ontwikkeld, Dwaasbegeerte." vertelt ze. Dit is de eerste voorstelling in de nieuwe reeks. We willen graag lichtheid brengen in sombere tijden; op zoek gaan naar de nar in onszelf, de dwaas, de 'fool'. Ik vind het heel inspirerend om niet mee te gaan in alle onheilstijdingen over oorlog, crisis, de klimaatcatastrofe, het dagelijkse nieuws over Trump enzovoort. Zelf ben ik sowieso iemand van 'het glas is halfvol'. Ik voel heel sterk dat het niks oplevert, dat doemdenken. Ik probeer bewust te kiezen om niet mee te gaan in die donkerte, maar mijn leven zoveel mogelijk te vullen met lichtheid en vrolijkheid. Dat voel ik ook als een taak als bevoorrechte Haarlemmer, met alle privileges van dien."

Toen ze gingen nadenken over het thema 'dwaasheid', kwamen ze al gauw uit bij 'Lof der Zotheid' van Erasmus. Zijn denken is van grote invloed op ons wereldbeeld, het boek was toen al een 'bestseller' en het is een klassieker gebleven. En hij is een beroemde Nederlander natuurlijk. Onze 'Lof der Zotheid' is een (lach)spiegel van de maatschappij maar ook van de mens. We kijken als het ware van een afstand naar de mensheid als soort. Met plezier. De Godin van Dwaasheid wordt neergezet als een driekoppig monster, een Godin met drie gezichten: ik speel de rol van Lof, Godin van de Dwaasheid; Niki is Knijpkat, de Godin van de Waanzin en Milena Haverkamp is Thea, de Godin van 'het Stemmetje in je hoofd dat tegen je zegt dat je niets waard bent.' In de voorstelling zijn we omstebeurt en soms door elkaar heen aan het woord, over van alles en nog wat. Zo kunnen we met onszelf in gesprek gaan, elkaar tegenspreken of een andere gevoelswereld brengen. En mooie harmonieën maken, natuurlijk."

De drie musici zijn geschminkt als clowns, zelf hebben de drie godinnen wat, deels uitgeveegde, vlekken. Eigenlijk delen we met z'n drieën één clownshoofd: Milena de ogen, Niki de mond en ik het neusje."

In het begin heeft schrijver Teun Smits een aantal teksten geschreven die rechtstreeks ontleend zijn aan Erasmus' werk maar uiteindelijk zijn die gesneuveld. Erasmus schreef een aanklacht tegen de kerk, tegen de macht van de kardinalen en zet daar de dwaasheid als positieve kracht tegenover. Wij hebben het meer naar het hier en nu getrokken. De voorstelling is eigenlijk een hedendaagse ode aan de absurditeit van het leven."

Opvallend is de vormgeving. Overal op het toneel staan muziekinstrumenten, van een klavecimbel tot gitaren, blaasinstrumenten en slagwerk. De voorstelling begint met ruis uit vintage transistorradiootjes die in 4 rijen van 10 verticaal op het podium hangen en waar af en toe flarden muziek of gesproken woord uit komen. Dat is zo supercool van het werken bij Veenfabriek. Muziek spreekt direct je gevoel aan, veel gemakkelijker dan taal alleen. Het gebruiken van die radio's is bedacht door John van Oostrum; de installatie wordt live bediend. Je hoort elke avond dus ook andere geluiden door de ether komen, afhankelijk van wat er op dat moment toevallig wordt uitgezonden. Verder is er veel vrijheid in de mise en scene en dat maakt het heel leuk en spannend om te doen."

Die piepende en krakende radio's geven de indruk van tijd- en ruimteloosheid alsof zij inderdaad als drie godinnen door de ruimte zweven en met enig mededogen naar beneden kijken, naar ons stumperds op aarde.

Een belangrijke stem die uit de radio's klinkt en wél op vastgestelde momenten te horen is, is die van onze ex-premier en NAVO-baas Mark Rutte. Je hoort flarden van zijn speech uit december over de dreiging van een oorlog en de noodzaak ons voor te bereiden. Je weet het even niet", zegt Lof in de voorstelling, en na een opsomming van een hoop oorlogen: Je vindt het vreselijk dat het went. Maar het went."

Een belangrijke tekst wordt door Niki uitgesproken, aan het begin van de voorstelling: 'Het is heel goed mogelijk om voedsel, kleding, onderdak, medische zorg en onderwijs te garanderen voor ieder mens op deze planeet, zonder daarvoor oorlog te voeren, mensen uit te buiten of mensenrechten in te leveren.' Aan het eind wordt de tekst nog een keer herhaald. Dat is voor mij de crux", zegt Jacobien dat we dat als mensheid zouden kunnen, dat er in principe genoeg is voor iedereen, en dat we dat niet doen! Dat is toch waanzin, dwaasheid ten top. Ik hoop dat door te spelen en te zoeken in dwaasheid en vrolijkheid er misschien wel meer verbinding kan ontstaan en we misschien wel tot oplossingen kunnen komen die we anders niet zo gauw hadden verzonnen".

QUOTES

'Dat voel ik ook als een taak als bevoorrechte Haarlemmer, met alle privileges van dien'

'Het is heel goed mogelijk om voedsel, kleding, onderdak, medische zorg en onderwijs te garanderen voor ieder mens op deze planeet, zonder daarvoor oorlog te voeren, mensen uit te buiten of mensenrechten in te leveren.'

[in kader]

Jacobien Elffers (1981) is een Nederlandse actrice en zangeres. Zij sloot in 2011 de vooropleiding lichte muziek af aan het Conservatorium Utrecht. Vervolgens studeerde ze in 2004 af aan de Guildford School of Acting (onderdeel van de University of Surrey). Ze is al sinds 2011 verbonden aan muziektheatergezelschap de Veenfabriek, waar ze vele rollen speelde. In december 2022 stond ze een aantal weken in een speciale kersteditie in De Schuur met het bejubelde 'Maria Maria Maria', een ode aan de moeder van alle mensen. 'Fenomenaal muziektheater dat je moet zien om het te geloven' schreef de Volkskrant.

[in kader] Veenfabriek

Onder artistieke leiding van Joeri Vos maakt het Leidse muziektheatergezelschap de Veenfabriek betrokken en eigenzinnig muziektheater. Spelend met taal, muziek, eten en techniek zoekt het gezelschap voortdurend naar nieuwe vormen en biedt het frisse perspectieven op grote vragen.

De komende jaren laat de Veenfabriek zich inspireren door 'de dwaas': een figuur die onbevangen naar de wereld kijkt.

Theater/ Margriet Prinssen / Veenfabriek / Lof der Zotheid / Tekst: Teun Smits / Regie: Joeri Vos / Muziek: Bastiaan Woltjer (trombone), John van Oostrum (gitaar), Yonga Sun (drums) en Milena Haverkamp (altviool) / Spel: Jacobien Elffers, Milena Haverkamp en Niki Verkaar / Te zien: Schuur, 20 feb / Meer info: veenfabriek.nl

(Haarlems Dagblad, 12 feb 2025)