Theater/ Margriet Prinssen / Collectief Blauwdruk / GUTMENSCH / Tekst: Matthijs IJgosse / Eindregie: Jessie l'Herminez / Spel: Dinda Provily, Tijn Panis, Romijn Scholten, Bram Walter / Info: collectiefblauwdruk.nl
Interview Blauwdruk
'Goed doen houdt ook altijd een machtsverhouding in'
Hemel en hel worden wagenwijd opengezet in de nieuwe voorstelling van Collectief Blauwdruk. GUTMENSCH is geïnspireerd op Brechts De goede mens van Sezuan, maar conform de beproefde methodes van het gezelschap worden alle oorspronkelijke goede bedoelingen geheel losgelaten. Het wordt een even hilarische als dieptragische dinnershow: zowel 'das Fressen' als 'die Moral' worden met veel gevoel voor drama geserveerd.
Een paar weken voor de première zit het voltallige ensemble aan een lange tafel in hun repetitieruimte in Alkmaar. Vandaag is er een tekstrepetitie ingelast omdat er wat wijzigingen zijn aangebracht in het script. Het kernteam van Blauwdruk, Tijn Panis, Romijn Scholten en Bram Walter, wordt aangevuld met Dinda Provily, die al eerder meespeelde in Paradijs Aan Het Einde. Het is, als altijd, smullen van de taal. Blauwdruk heeft een patent op het bewerken van klassiekers in een volstrekt eigen jargon: barokke taal vol geestige vondsten.
Ze repeteren het tweede bedrijf waarin hoofdpersoon Shenna, die in het eerste bedrijf tragisch is komen te overlijden, de hemelpoort betreedt. 'Ze is dodo', constateert een van de hemelambtenaren. 'Wij zijn de hemel, that's where the magic happens', legt een ander uit. "Heeft er iemand een vagevuurtje voor me?', vraagt hemelambtenaar 3.
De tekst is geschreven door Matthijs IJgosse en uitermate geestig. Soms lezen ze 'gewoon' een stukje voor, 'italianen', zoals dat in vakjargon heet; soms gaat een van de acteurs opeens lekker vol in de overdrive spelen en schiet iedereen in de lach. Aanwezig is ook regisseur Jessie l'Herminez die af en toe commentaar geeft. Ze maakt (nog meer) muziek van de tekst, vraagt om te kijken hoe het werkt als het net wat langer stil blijft of probeert juist kleine versnellinkjes uit. 'Fijn. Chill.', concludeert het gezelschap aan het eind van de sessie.
Na afloop praat ik na met Romijn Scholten en Tijn Panis. De uitnodiging om een voorstelling te komen maken komt bij de Schuur vandaan, vertelt Scholten. "Zij organiseren al een paar jaar met veel succes Feestdagen Specials– een combinatie van theater en kerstdiner – en hebben ons gevraagd om een voorstelling te maken voor deze editie. Heel leuk, natuurlijk. Het toeval wilde dat we al langer een keer wilden samenwerken met Jessie l'Herminez – zij is ook geïnteresseerd in fysiek theater en uitvergrote theatervormen – die een van de makers is bij Toneelschuur Producties. Bingo! Jessie wilde graag een 'echte kerstvoorstelling' maken."
Panis: "Tot nu toe hebben we altijd gewerkt vanuit repertoirestukken dus we zijn gaan brainstormen. Wat betekent kerst? Familie, vrienden, lekker eten, vrede op aarde, goede voornemens…. Rond dat laatste thema zijn we blijven hangen: goed doen, helpen, morele kwesties rond liefdadigheid. En ja, toen kwam de naam van Bertolt Brecht voorbij en met name zijn toneelstuk De goede mens van Sezuan. Dat hebben we natuurlijk wel grondig bewerkt. We vinden Brecht een tikje te moralistisch."
Scholten: "Brecht vindt dat het eigenlijk onmogelijk is om een goed mens te zijn in een slecht – lees kapitalistisch – systeem. De goede mens van Sezuan gaat over drie goden die naar de aarde komen om een goed mens te zoeken. Dat valt niet mee, uiteindelijk is alleen Shen Te, een sekswerker, bereid hen onderdak te verschaffen. Ze krijgt een startkapitaal om haar goedheid te bewijzen maar dat loopt verkeerd af. Shen Te is te goed voor deze wereld.
We hebben het verhaal naar onze eigen hand gezet, we maken een omgekeerde beweging. Bij ons gaat de radicale goede doelen-CEO Shenna, naar de hemel, waar ze meteen de 'Gutmensch' begint uit te hangen. Ze confronteert de drie hemelambtenaren met de verwaarlozing van hun morele ambities en speelt ze genadeloos tegen elkaar uit."
Panis: "We stellen vragen als: hoe help je iemand op de juiste manier? En hoe ga je om met de wetenschap dat je niet iedereen kan helpen? Wat moeten we aan met onze hulpdrang in een gepolariseerde wereld waarin iedereen vindt dat hij gelijk heeft? Kortom: we leggen de menselijke neiging om te helpen onder de loep. Helpen, goed doen, houdt ook altijd een machtsverhouding in: iemand is de gever, iemand de ontvanger. Er is in de geschiedenis nogal wat misgegaan met dat helpen: denk aan het christendom dat de nodige pijnlijke verschrikkingen heeft aangericht. Of denk aan kapitaalinjecties van het Westen naar derdewereldlanden, dat heeft hier en daar gruwelijke dictaturen opgeleverd. Helpen is geen onbesmette term."
Scholten: "Wij creëren graag uitvergrote werelden, die we vol zelfspot brengen. Humor is essentieel om dingen bespreekbaar te houden. In het tweede bedrijf kijkt Shenna met de hemelambtenaren naar beneden, naar de puinhoop die wij van onze wereld hebben gemaakt. Ze geeft hen opdracht het wereldleed op te lossen. De hemelambtenaren raken dan in vervoering, ze gaan helemaal los maar dat loopt totaal in de soep. De ontwikkeling van die personages is te rijmen met Brechts visie op vervreemding. Brecht vond dat je als publiek nooit zodanig in vervoering mocht raken dat je de ratio uit het oog verliest. Aan de andere kant kan te veel vervreemding van het wereldleed voor een zodanige afstand zorgen, dat je uit het oog verliest wat voor hulp de ander daadwerkelijk nodig heeft."
GUTMENSCH is niet alleen een voorstelling maar ook een uitgebreid diner. "Het is een driegangenmenu", legt Scholten uit. "We hebben veel nagedacht over hoe we dat bij elkaar brengen: een avond dineren en een voorstelling. De mise en scene is spannend, we spelen in de lege benedenzaal van de Schuur, bovenop de tafels waar mensen zitten te eten.
We beginnen met een amuse, een 'Benefiet op een bedje van stress', daarna een voorgerecht dat een explosie van smaken teweegbrengt en een stevig hoofdgerecht en dan tot slot, in het derde en laatste bedrijf waar een begrafenis wordt gehouden, een parodie op koffie met cake. Maar dan wel een lekkere parodie. Het diner wordt verzorgd door dezelfde partij die dat eerder in de Schuur deed: Keukengeheimen. Ze zijn heel goed en staan open om te sparren. Zo is de chef-kok losgegaan op het maken van kweekkaviaar, daar sterft Shenna aan in het eerste bedrijf."
Panis: "Uiteindelijk zal de voorstelling zeker mensen aan het denken zetten, zoals Brecht zou hebben gewild, maar we proberen ook een troostend verhaal te vertellen."
in kader]
Tijn Panis, Romijn Scholten en Bram Walter studeerden in 2020 af aan de ArtEZ Toneelschool in Arnhem. Ze maakten furore met eigenzinnige voorstellingen op locatie, zoals hun veelgeprezen 'Privilege Trilogie': Ik Hoop Op Zegen – ondertitel Een Endgame van de Zee in één bedrijf, Recht op de hemel en Paradijs Aan Het Einde (2020-2024). Vorig jaar brachten zij Vrij Van Verzet. Sinds 2024 is theatercollectief Blauwdruk het eerste officiële stadsgezelschap van Alkmaar.
(Mediahuis, december 2024)