Interview Bushra El-Turk

'De herinnering aan verloren gewaande werelden'

"Als me gevraagd wordt wat ze voor mij betekent, komt er eigenlijk maar één woord bij me op: home. Thuis." zegt Bushra El-Turk, de componist van Oum – A Son's Quest for his Mother. "Mijn vader luisterde altijd naar haar muziek, bijna als in een soort trance. Het verbindt mij met mijn kindertijd, met thuis."

Oum is een hommage aan de legendarische zangeres Oum Kalthoum, afkomstig uit Egypte maar een inspiratiebron voor de hele Arabische wereld. Voor de makers betekent zij meer dan een bijzondere stem of een interessante vrouw; haar werk roept de herinnering op aan verloren gewaande werelden.

Regisseur Kenza Koutchoukali wist meteen wie ze zou willen vragen voor haar nieuwe productie bij De Nationale Opera (DNO): ze had al werk van El-Turk gehoord en ze was bijzonder enthousiast over de Brits-Libanese componist (zie kader). Het toeval wilde dat Sophie de Lint, artistiek directeur van DNO, net haar veelgeprezen Woman at Point Zero had bezocht en haar graag wilde uitnodigen een werk te komen maken.

El-Turk is geboren en getogen in het Verenigd Koninkrijk, in Londen. "Er was een burgeroorlog aan de gang in mijn land en we luisterden naar Oum Kalthoum. Haar muziek stond op oude cassettebandjes en op een oude bandrecorder in het appartement van mijn– inmiddels helaas overleden – vader in Beiroet, dat op de een of andere manier de bombardementen overleefde. Toen de burgeroorlog was afgelopen, gingen we daar elke zomervakantie heen, soms vaker. Ik herinner me de door de oorlog verwoeste gebouwen nog heel goed en de tientallen checkpoints rond de kronkelende bergen op weg naar het huis van mijn grootmoeder in Zahle. Een groot deel van de familie, inclusief mijn oma, is altijd in Libanon blijven wonen. Een aantal familieleden werkte in diplomatieke en politieke kringen waardoor we nauw verbonden waren met het moederland. Als familie hebben we dus de nodige ervaring met de diaspora: het levert een interessante combinatie op van integratie en botsing van culturen. Voor mij persoonlijk geldt dat nog steeds heel sterk: het leven is een constante zoektocht naar waar mijn huis is, zowel in persoonlijke als in artistieke zin. Hoe groter het besef dat iets kwetsbaar is, des te sterker is het besef dat het nodig is om te vechten, dat heb ik van jongs af aan meegekregen."

We spreken elkaar via Zoom. El-Turk vertelt hoe enthousiast ze was over de ontmoeting met Koutchoukali vorig najaar: "Ze nodigde me uit om te komen praten en het klikte meteen. Ik voel een grote verwantschap met Kenza. We hebben allebei een biculturele achtergrond en we werken allebei in de muziek- en operacultuur. Dat schept een band. Ik herkende veel in haar ideeën. Wat voor mij ook heel interessant was: het Amsterdams Andalusisch Orkest (AAO) wilde graag een keer met haar werken, en omgekeerd. En sommige musici waarmee ik geregeld samenwerk, spelen ook geregeld in het AAO. Kortom: er waren zoveel herkenningspunten, overeenkomsten en dwarsverbanden; soms heb je zo'n project waarin alles lijkt te kloppen. Alles in mij riep: ja! Al moest ik er toch nog wel even over nadenken want ja zeggen tegen het componeren van een groot, nieuw werkt heeft nogal wat consequenties. Ik moest een aantal al eerder gemaakte afspraken afzeggen dan wel verzetten, maar ik wist: ik ga het doen. Het klopte zo met mijn gevoel!"

Ze heeft intensief met Kenza en met dramaturg Wout van Tongeren samengewerkt om het concept samen verder te ontwikkelen: "We waren het er meteen over eens dat we geen biografisch portret wilden maken van Oum, geen levensloop met hoogte- en dieptepunten uit haar leven. We wilden echt iets nieuws maken over wat zij in diepste wezen representeert voor mensen. Voor onszelf."

Ze hebben allebei een biculturele achtergrond: de vader van Kenza kwam uit Algerije, de ouders van Bushra uit Libanon. Al pratend bedachten ze dat het in wezen moest gaan over het zoeken naar een thuis. "Dat is essentieel voor iedereen, het je verbonden voelen met je achtergrond, je cultuur, maar voor mensen met een biculturele achtergrond is dat extra belangrijk én extra gecompliceerd."

Kenza was gestuit op het werk van de Libanees-Canadese schrijver en theatermaker Wajdi Mouawad en in het bijzonder op zijn debuutroman Visage retrouvé (2002) die later in Canada is bewerkt voor theater onder de titel Bomb in the Heart. Ze zagen allebei meteen de potentie van het verhaal: "Het gaat over Wahab, een jongen van 14 die op een dag het gezicht van zijn moeder niet herkent. Het leidt tot een soort dubbele reis, een zoektocht naar de relatie met zijn moeder maar ook naar de oorzaak van het trauma dat hij heeft opgelopen toen hij met zijn familie moest vluchten. Hij is iets verloren dat te maken heeft met het land van herkomst, met zijn kindertijd, met verloren tederheid. Ik herken dat: de pijn van het verlies en de zoektocht naar een stem diep vanbinnen."

Ze besluiten een van de meest beroemde liederen van Kalthoum 'Al-Atlal' ('De ruïnes'), te gebruiken als kernthema voor OUM, een soort rode draad. "Dat leverde een heldere structuur op. Het lied 'Al-Atlal' sprak ons bijzonder aan in conceptueel en muzikaal opzicht. Het is een lied over verlies. Verlies in de liefde, verlies van je land, van levensgeluk. Op een bepaalde manier is Oum nog steeds bij ons, ze is alomtegenwoordig. Ze heeft iets onsterfelijks."

Het basisthema van 'Al-Atlal' komt in de hele compositie terug, verweven met heel andere muziek. In het werk van El-Turk is de westerse klassieke stem nauw verweven met andere stemmen, uit het Midden-Oosten, uit Noord-Afrika. Wat dat inhoudt, die eigen stem, hoe zou ze haar eigen stijl omschrijven? "Moeilijke vraag!", vindt ze. "Wat voor mij misschien wel het meest essentieel is, is om anderen een stem te geven, via verhalende vormen maar ook muzikaal, door de mogelijkheid van improvisatie in te bouwen. Wanneer ik werk met muzikanten uit diverse tradities, wordt juist wat er tussen de noten gebeurt belangrijk in plaats van alleen de noten zelf. Hoe kunnen ze mijn materiaal idiomatisch versieren, kleuren of bewerken? Voor musici is dat zowel een verrijking als – soms – een uitdaging."

De compositie is, als we elkaar begin december spreken, nog niet af. Ze heeft nog een paar weken, de deadline is 31 december. Maar ze is heel blij met het proces tot nu toe: "Een goede samenwerking is essentieel: wederzijds begrip kweken, zorgen dat iedereen in dezelfde modus terechtkomt, weet wat belangrijk is en wat de grenzen zijn. Het gaat erom goede ontmoetingsplekken te creëren. Ik geniet van elke minuut van het proces. Componeren doe je niet tussen 9 en 6, het gaat altijd door, ook in mijn slaap. En nee, ik krijg nooit genoeg van dat lied: het is zo complex, zo vol, zo rijk."

Ze heeft al een paar maanden geleden een werksessie gehad met het AAO, in kleine groepjes: "Een feest om met ze te werken. Voor mij voelt het als 'thuis', ik werk in Londen veel met het fantastische ensemble Zar, dat op soortgelijke wijze werkt. Het zijn geweldige musici, met een grote variëteit aan instrumenten die ik goed ken en graag inzet, niet alleen vanwege hun geluid, maar ook vanwege hun culturele uitstraling. Wat voor mij essentieel is bij zo'n kennismaking met een nieuw orkest, is dat je samen kunt lachen. Dat is het geheim van een goede relatie. Ik heb ze ook gerustgesteld: het is mijn werk om ervoor te zorgen dat het orkest goed klinkt. De bezetting bestaat uit strijkinstrumenten, tokkelinstrumenten, percussie, plus wat vooraf opgenomen elektronica, blaasinstrumenten en een accordeon. Dat instrument heeft zoveel power."

Met Kanako Abe heeft ze eerder gewerkt, in Woman at Point Zero. "Zij is geweldig en het orkest wil dolgraag met haar werken." De monoloog wordt verteld door de Nederlandse actrice Nadia Amin, daarnaast zijn er drie zangers: een sopraan, een mezzo en een alt die drie kanten van de veelzijdige Oum Kalthoum vertegenwoordigen: "Het zijn een soort beschermende krachten, moederlijk, ondersteunend, confronterend. Ze vormen samen een ensemble, een van hen, Ghalia Benali vertegenwoordigt het meest het personage van Oum Kalthoum."

"Het is een bijzondere productie, zeker in deze tijd waarin de gruwelijke realiteit van de oorlog in het Midden-Oosten zo alom aanwezig is. De grote thema's van deze tijd zitten er allemaal in: Oum is een coming-of-ageverhaal over het overwinnen van trauma's, over het (her)ontdekken van je roots en over de verzoening met een moeder die je dacht te zijn verloren."

[in kader]

Bushra El-Turk (1982) is een Brits-Libanese componist en docent muziekcompositie. De BBC noemde haar 'een van de meest inspirerende 100 vrouwen van vandaag'. Ze heeft meer dan 60 muziekwerken gecomponeerd voor de concertzaal, het podium en live kunstinstallaties. Ze werkt vaak samen met musici uit verschillende muzikale tradities en met orkesten zoals het London Symphony Orchestra en het BBC Symphony Orchestra.

El-Turk studeerde compositie aan de Guildhall School of Music and Drama en promoveerde in 2017 aan de Universiteit van Birmingham met een proefschrift over de relatie tussen Midden-Oosterse en Westerse klassieke muziek.

Ze won in november 2024 een Ivor Novello Award in de categorie 'Best Stage Work Composition' voor haar opera Woman at Point Zero (2022), in regie van Laila Soliman en gedirigeerd door Kanako Abe. De opera won ook de Fedora Prize for Opera Innovation (2020) en de Music Theatre Now Award (2023).

(Odeon, januari 2025)