Gelukkig was de première van haar nieuwe voorstelling net op tijd voor de nieuwe maatregelen van kracht werden, en kan ook de tournee grotendeels doorgaan, zij het voor dertig mensen. Regisseur Nina Spijkers heeft het theater met de paplepel binnen gekregen, letterlijk: haar bedje stond onder de kledingrekken in het repetitielokaal. Theater is voor haar magisch; een wereld van onbegrensde mogelijkheden. Al wilde ze nog niet zo lang geleden misschien toch liever rechercheur worden of psycholoog of zo.

Sinds haar toneeldebuut in 2014 heeft de 31-jarige regisseur, dochter van acteur Jaap Spijkers en actrice/ schrijfster Myranda Jongeling, al een indrukwekkend aantal producties op haar naam staan. Ze is een van de gelauwerde vaste makers bij Toneelschuur Producties, maakte ook een vrije productie Dangerous Liaisons bij Bos theaterproducties; ze debuteerde als operaregisseur bij De Nationale Opera/ Silbersee met Ligeti's Aventures en Nouvelles aventures en ze staat bekend om haar vrijgevochten ideeën. Zo liet ze in Shakespeares komedie Het temmen van de feeks alle vrouwenrollen door mannen en alle mannenrollen door vrouwen spelen en bracht ze achttiende-eeuwse klassieker over seks en machtsverhoudingen naar het #MeToo-tijdperk. Feminisme is voor haar geen vies woord meer (zie citaat), maar een inspiratiebron.

Het interview vindt – bij gebrek aan openbare gelegenheden, die zijn allemaal gesloten – bij haar thuis plaats, in Amsterdam-Oost waar ze met haar vriend samenwoont op vijfhoog. Ik kan kiezen tussen een Thelma- of een Louise-beker voor de koffie en op tafel valt meteen een arcadisch tafereel op in de vorm van een neerknielende porseleinen herder, met een peertje erin – een souvenir van haar oma van moederskant. Boven de eettafel hangt een modern schilderij van de Kunstuitleen dat ze willen kopen. Ze vertegenwoordigen de twee sferen waarin ze opgroeide: enerzijds het artistiek-intellectuele milieu van haar ouders, anderzijds de wereld van opa en oma.

Onbegrensde mogelijkheden

Als kind van twee acterende ouders, beide vast lid van gezelschap De Trust (1988-2001) dat in de jaren dat zij opgroeide furore maakte met vooral heftig Duits/Oostenrijks drama vol zwarte humor, is ze geboren en getogen met taal en kunst. Ze bewaart er goede herinneringen aan: 'Ik heb al jong ongelooflijk veel voorstellingen gezien, al behoedden mijn ouders me voor al te heftige beelden en geweldsscènes. Misschien heb ik desondanks wel vrij jong de zwaarte en het verdriet gevoeld van het leven. Ik heb best vaak de neiging zwaarmoedig in het leven te staan. Het beste medicijn is tot nu toe gebleken: onwaarschijnlijk verliefd worden op de leukste man op aarde. En zorgen dat je je leven altijd belangrijker maakt dan je werk. Door de hoeveelheid (emotionele) ervaringen die ik van jongs af aan mee kreeg dacht ik ook dat ik veel wist en veel snapte. Dat was een hele grote misvatting, want je maakt het allemaal niet écht mee, niet zelf. Nu ik door heb hoe ongelofelijk weinig ik eigenlijk weet, merk ik dat ik veel meer luister en daardoor veel meer leer. Dat is een kwetsbaar proces, maar toegeven dat je de waarheid niet in pacht hebt is bevrijdend.

Het al jong geconfronteerd worden met theater heeft me ook veel opgeleverd: de kennismaking met waanzinnig mooie teksten en intelligente geesten. Ik ben opgegroeid met taal en kunst en de wereld van de fantasie. Dat is zo'n geschenk. Fascinerend toch, als iemand op toneel staat en zegt: 'Ik ben in Parijs', dan geloof je dat als toeschouwer. In het theater kan je alles worden wat je wilt; je kunt de gekste levens leven. Het opent een wereld van onbegrensde mogelijkheden. Voor een kind is dat magisch en voor mij is het dat trouwens nog steeds.

Wel hadden mijn ouders het altijd druk, zodat mijn broertje en ik veel bij mijn opa en oma van moederskant logeerden waar we een beetje de andere kant van het leven hebben ervaren: The Sound of Music en Sissy, roze gelakte nagels en lekker tutten.'

Fan van Prince

Het was een harmonieus en liefdevol gezin om op te groeien voor Nina Viktor en haar jongere broer Olivier Roma. Haar ouders waren fan van Prince en door hun kinderen op te voeden met als tweede naam die van het andere geslacht, wilden ze 'gender' minder nadruk geven. 'Ik ben daar ongelooflijk blij mee', zegt Nina 'vanaf mijn geboorte heb ik een groot gevoel van vrijheid meegekregen om mijn eigen identiteit te mogen vormgeven. Ik mocht zijn wie ik wilde omdat mijn ouders niet bezig waren met 'zo mag je je niet gedragen of eruitzien want dat past niet bij een meisje'. Ik mocht in mijn mooiste witte jurk in de bomen klimmen. Al vanaf heel jong wist ik dat ik theater wilde maken, ik wist alleen nog niet hoe. Als kind zie je eigenlijk alleen de acteurs, dus toen dacht ik: dat word ik! Pas later kwam ik erachter dat er zoiets als een regisseur bestond en wat die dan deed. Ik voel mij aangetrokken tot echt alle aspecten van het theater maken en als regisseur ben je overal bij betrokken: van decor tot marketing tot kostuum tot lichtontwerp tot spel. Op die manier kan ik de verhalen vertellen en de vragen stellen waartoe ik de noodzaak voel.'

Rubik kubus

Identiteit is een sleutelwoord als het gaat om de voorstelling die ze net gemaakt heeft, Laura H (zie kader). Oostpool vroeg haar voor de regie nadat artistiek leider Marcus Azzini zijn taken gedwongen had neergelegd. Ze kende de podcast over Laura H. en was gefascineerd door haar levensverhaal. 'Het is gek want daarna ben ik me natuurlijk meer in haar gaan verdiepen: het boek van Thomas Rueb ben ik gaan lezen en alles wat er daarna nog is gepubliceerd. Op een gegeven moment had ik het gevoel dat ik bij wijze van spreken meer van haar wist dan van mijn beste vrienden. En toch is het moeilijk om grip op haar te krijgen als personage. Ze heeft op bepaalde momenten keuzes gemaakt die voor mij onbegrijpelijk zijn en blijven. Ik heb in de voorstelling geprobeerd om heel veel verschillende kanten van haar te laten zien, als een soort Rubik kubus. Ik wilde haar niet als slachtoffer neerzetten en zeker ook niet als heldin.'

Twee casts

'Bijzonder is dat we met twee casts werken – in eerste instantie om ervoor te zorgen dat we altijd kunnen doorspelen; mocht er iemand ziek worden, kan het andere koppel spelen. Voor mij als regisseur was dat enorm fijn om mee te werken. Als iets werkt bij alle twee de koppels, dan kun je ervan uitgaan dat het een goed idee is; werkt het maar bij een van de twee, dan ligt het of aan de acteur(s) of het is toch niet zo'n goed idee. Heel leerzaam dus. Het past ook heel goed bij de voorstelling: iedere acteur zal net een iets andere interpretatie geven van de rol en dat klopt helemaal met het gegeven van een personage waar je op oneindig veel verschillende manieren naar kunt kijken.'

Heftige reacties

'In mijn regie heb ik bewust geprobeerd haar niet in een hokje plaatsen, maar juist de perspectieven op te zoeken van waaruit je naar haar zou kunnen kijken. Anoek Nuyens heeft een bewerking gemaakt van de bestseller van Thomas Rueb, de journalist die het boek over haar leven heeft gepubliceerd en die in het stuk zelf ook een rol heeft gekregen. Ik heb veel contact gehad met Thomas tijdens het repetitieproces, hij is nauw betrokken bij de voorstelling. Des te verdrietiger als er dan toch zo heftig op gereageerd wordt, zoals bijvoorbeeld in een artikel in het AD een paar dagen geleden. Het is natuurlijk een onderwerp dat heel emotioneel ligt en we leven in een tijd waarin alles gepolariseerd wordt. Dat vind ik een angstaanjagende ontwikkeling. Natuurlijk is het gruwelijk wat er gebeurd is in IS, maar als je probeert te achterhalen wat een jonge vrouw drijft om met haar twee kleine kinderen naar Syrië af te reizen, betekent het natuurlijk niet dat je dat gedrag goedkeurt. Het is, vind ik, juist superbelangrijk om te proberen te begrijpen wat de ander drijft, bijvoorbeeld om te voorkomen dat het nog eens zou kunnen gebeuren.'

Seksisme aan de kaak stellen

Of het haar meest politieke voorstelling is tot nu toe? Nee, dat vindt ze niet: 'Het is de meest actuele voorstelling misschien, maar bijvoorbeeld in Het temmen van de feeks heb ik veel meer een statement willen maken. Shakespeares tekst getuigt, hoe fraai verwoord ook, van seksisme en door de rollen om te keren en te spelen met het 'gender'-perspectief, heb ik dat aan de kaak willen stellen. Met humor en respect maar wel heel duidelijk. Ik heb een nieuw einde gemaakt waarin de vrouwelijke hoofdrolspeelster de seksistische eindmonoloog en de man die die uitspreekt vermoord en daarmee dubbel afrekent met de rol van de onderdanige vrouw.

Ik ben ervan overtuigd dat de wereld een betere plaats wordt als we ophouden met de stereotype genderbenadering, als we niet voortdurend worden vastgepind op onze plek in de orde der dingen. In Wat je vindt mag je houden, de film die ik gemaakt heb op basis van een script van mijn moeder, Myranda Jongeling, spelen dragqueens een belangrijke rol. Voor mij zijn dragqueens een soort engelen, fantastische wezens die het goddelijke en het aardse met elkaar verbinden. Ik zou dolgraag eens een goede dragshow regisseren, met veel humor en vrolijkheid.'

The Nether

Die staat nu nog niet op de agenda, wel gaat ze binnenkort ook bij Het Nationale Theater aan het werk in een nieuwe voorstelling The Nether, een scifi-thriller over de morele grenzen in een grenzeloze virtuele wereld. Het stuk is geschreven door de Amerikaanse schrijfster Jennifer Haley die haar carrière begon als actrice. Omdat ze vond dat er te weinig interessante rollen voor vrouwen waren, besloot ze zelf te gaan schrijven en inmiddels is ze een veelgeprezen toneelauteur die onder meer voor Netflix schrijft. 

Nina verheugt zich erop, niet in het minst omdat ze voor het eerst haar vader, Jaap Spijkers, regisseert: 'Het is een geweldig stuk over het internet als een hyperrealistische virtuele wereld, waarin je alles kunt zijn of worden wat je maar wil. In het stuk worden hele goede vragen gesteld over alle mogelijke morele kwesties waar we nu over moeten nadenken. Alles is toegestaan, immers: het is alleen maar virtuele fantasie, niets is 'echt', toch? Intussen is de natuur bijna verdwenen en kunnen mensen alleen in een virtuele wereld nog in een park lopen. Het is tegelijk een razend spannende thriller en een heel interessant gedachtenexperiment.'

Toekomstplannen

Voor 2021 staat verder de (uitgestelde) première van Kasimir en Karoline op het programma bij Toneelschuur Producties, is er een pilot gemaakt voor een televisieserie met Yentl en de Boer – 'we hebben elkaar pas ontmoet en we hebben een enorme klik'– en zijn er nog meer mooie plannen. Helemaal vanzelfsprekend is dat niet want begin dit jaar had Nina een behoorlijke dip: 'Ik heb heel lang achter elkaar hard gewerkt en eigenlijk kwam de quarantainetijd dit voorjaar mij heel gelegen. De prestatiedruk verstikte mijn creativiteit, ik kon niet meer ontspannen zonder een gigantisch schuldgevoel en door al die weken weinig omhanden kon ik weer tot mezelf komen, nadenken over wat ik nou echt het belangrijkste vond in mijn leven. Ik heb zelfs serieus overwogen om rechercheur te worden of nog iets heel anders te gaan doen; ik ben intussen tomaatjes gaan verbouwen op mijn balkon, maar ook echt psychologie gaan studeren. Theater kan je ook zien als een grootschalig onderzoek naar waarom mensen doen wat en hoe ze doen. In die zin is het verwant. De mens is oneindig fascinerend voor mij, vandaar dat ik ook heel graag psychologie zou studeren. Hoe ons brein werkt, hoe ons gedrag tot stand komt. Ik voel een grote drang om dingen te bevragen en dingen te begrijpen. Theater is maar één ingang in het doolhof, er zijn er genoeg andere. Dus als het theater mij niet meer gelukkig maakt of ik niet meer weet wat of hoe ik iets wil vertellen, dan ga ik iets anders doen om dat te onderzoeken.

Laura H. was mijn eerste grote project weer en ik ben heel blij dat het me is gelukt om veel beter dan vroeger mijn grenzen af te bakenen, me niet volledig op te laten slokken door het werk; om in de weekends bijvoorbeeld tijd voor mezelf en mijn lief te nemen, bij vrienden langs te gaan en alle andere dingen te doen die het leven de moeite waard maken.' (Vrij Magazine, 31 okt 2020)