Complicité / Drive Your Plow Over the Bones of the Dead

Interview Simon McBurney en Kathryn Hunter

Een sprookjesachtige whodunnit

Het Holland Festival opent dit jaar met een voorstelling die zowel een spannende whodunnit is als een subtiel commentaar op het westerse denken én een schrijnend hilarische beschrijving van het leven op het Poolse platteland. Een nieuwe productie van festivallieveling Simon McBurney, naar een roman van Nobelprijswinnares Olga Tokarczuk.

Drive Your Plow Over the Bones of the Dead (oftewel) Jaag je ploeg over de botten der doden gaat over Janina, een enigszins excentrieke oudere vrouw, milieuactivist en astroloog. Het verhaal, verteld vanuit de ik-vorm, speelt zich af op een afgelegen Poolse berghelling waar mannen van de plaatselijke jachtclub onder mysterieuze omstandigheden sterven.

Een week na de geslaagde première in Londen vertellen regisseur McBurney en hoofdrolspeelster Kathryn Hunter – onder meer bekend van haar rol als Arabella Vaals in de Harry Potterfilms en van Joel Coen's film The tragedy of Macbeth – via Zoom over de productie.

Het is een wat chaotisch – in het begin van het interview ontbreekt McBurney nog en halverwege blijkt Turners telefoon leeg – maar levendig gesprek. Turner vertelt dat ze al veel vaker met McBurney heeft samengewerkt: "Wij kennen elkaar al jaren. Werken met hem is een collectief proces, iedereen is (mede) verantwoordelijk voor alles. We beginnen elke dag met yoga en andere oefeningen, het is heel intensief en daardoor ontstaat een heel hecht groepsgevoel. Simon gaat altijd door, hij zal nooit zeggen: 'Ok, dat is goed genoeg.' Ik heb een gedegen opleiding gehad, maar bij hem heb ik heel anders leren werken. Simon werkt vanuit de ruimte en vanuit het lichaam; hij is opgeleid door Jacques Lecoq, een van de pioniers van de mime en het fysieke theater.

Turner speelt de hoofdrol van Janina, net als zijzelf een vrouw van midden zestig. Ze heeft haar personage dan ook langzamerhand 'veroverd' vanuit het fysieke: "Janina woont in het bos, ze zorgt voor de datsja's van haar buren in de winter, ze geeft les, ze houdt zich bezig met astrologie, allemaal heel afgebakende taken. Daar beginnen we mee – hoe loopt ze, hoe zit ze aan tafel, hoe drinkt ze koffie? – en zo ontwikkelt het personage zich al doende. Een heel belangrijk element in de voorstelling is de microfoon. Ik sta geregeld frontaal op het podium en vertel het verhaal door een microfoon, terwijl er achter mij van alles gebeurt."

McBurney, inmiddels gearriveerd, voegt eraan toe: "Het geluid is essentieel in deze productie. Door zo voor op het podium heel dichtbij het publiek haar verhaal te vertellen met die geweldige en bijzondere stem van haar, kruipt zij als het ware in de huid van de toeschouwer. De microfoon maakt een grote intimiteit mogelijk, het voelt als een 'stream of consciousness'. Het gebruik van een microfoon refereert ook aan allerlei specifieke situaties: van stand-upcomedy tot getuigenverklaring, politieke speech, een preek in de kerk of een rockband. Wie de microfoon heeft, heeft het voor het zeggen."

De voorstelling zit vol humor en vol visuele verrassingen. Het meest tot de verbeelding spreekt de eenvoud waarmee McBurney telkens weer de middelen vindt om magisch theater te maken. De dieren in het bos worden verbeeld door de acteurs, soms met schaduwspel, soms door simpele middelen: de acteurs zetten hun handen op hun hoofd als een gewei en voilà: daar zijn de herten.

Janina heeft een sterke band met de dieren. In haar wereldbeeld hangt alles met alles samen: dieren en planten zijn niet vanzelfsprekend ondergeschikt aan de mens, in tegenstelling tot wat de jagers in het dorp geloven. Zo wordt het verhaal ook een intelligent commentaar op onze westerse kapitalistische zienswijze waarin de natuur steeds verder leeggeroofd wordt. Aan het eind zijn er vijf mensen vermoord, wie heeft al die doden op zijn geweten? Janina gelooft dat het de dieren zijn die wraak nemen. De ontknoping is verrassend.

McBurney: "De voorstelling gaat over holistisch denken, over liefde voor dieren en planten tegenover het misbruiken ervan. Maar ook om een oudere vrouw die gehoord wil worden, in een machomaatschappij."

Gelukkig is Janina een bijzonder geestige verteller. Haar buurman beschrijft ze als een van de vele, oudere mannen die lijdt aan 'testosteron-autisme': in tegenstelling tot vrouwen van haar leeftijd, lijken de mannen hun toch al matige sociale intelligentie steeds minder te ontwikkelen en zich vooral nog te interesseren voor gereedschap en boeken over de Tweede Wereldoorlog.

McBurney: "Humor is in mijn werk heel belangrijk. Mensen denken soms dat een tragedie meer diepgang heeft maar het tegenovergestelde is waar. De tragedie gaat over de mens als nobel wezen, de komedie laat zien dat we niet zo nobel zijn."

De Britse acteur, regisseur en schrijver Simon McBurney (1957) won met zijn theatergezelschap Complicité talloze internationale theaterprijzen met inventief en muzikaal theater. Bij DNO maakte hij een aantal succesvolle opera's: A Dog's Heart (2010), Die Zauberflöte (2012) en The Rake's Progress (2018). Bij het Holland Festival was zijn werk eerder te zien, onder meer The Master and Margarita (2012) en het theaterhoorspel The Encounter (2016).

Als acteur was hij te zien in bijna vijftig films, waaronder The Last King of Scotland en Tinker, Tailor, Soldier, Spy en in televisieseries als The Borgias en Utopia. Hij is ook de stem van huiself Kreacher in Harry Potter and the Deathly Hallows: Part 1.

(Mediahuis, 25-05-2023)