We zitten buiten op een zonnige septembermiddag, voor de deur van de werkplaats van Orkater, middenin het nieuw te ontwikkelen havengebied in Nieuw-West. Temidden van de ouderwetse industriële bedrijvigheid, de bouw van een tunnel dwars door de Spaarndammerbuurt en nieuwe vormen van geld verdienen, heeft Orkater een kantoorpand met prettige repetitieruimtes. Belangrijk want Orkater, al decennia de voorhoede van het (experimentele) muziektheater, ondersteunt sinds 2006 onder de noemer ‘Nieuwkomers’ een aantal getalenteerde gezelschappen van nieuwe makers: The Sadists, Susies Haarlok, Via Berlin en, sinds 2013, ook Lars Doberman, het gezelschap van Reinout Scholten van Aschat, Matthijs van de Sande Bakhuyzen, Mattias Van de Vijver en Jip van den Dool.

Een bebop verhaal

Hun eerste voorstelling spelen ze nog steeds, deze zomer zelfs op een festival in Finland. Een bebop verhaal ging in première in december 2013 en is geïnspireerd op het bewogen leven van de legendarische jazztrompettist Chet Baker. Een goed ontvangen muzikale, strak gestileerde voorstelling. 'Reinout Scholten van Aschat, Matthijs van de Sande Bakhuyzen, Mattias Van de Vijver en Jip van den Dool tonen zich getalenteerd en verbluffend muzikaal', schreef NRC Handelsblad.

Lars Doberman is ontstaan op de Toneelschool in Maastricht, waar ze alle vier studeerden. Reinout kende Matthijs al van de middelbare school in Amsterdam, maar echt maatjes zijn ze pas in Maastricht geworden, vertelt hij. "De muziek heeft ons bij elkaar gebracht. Alle vier houden we van jazz en van jammen (terwijl onder leeftijdgenoten jazz niet bepaald populair is), dus dat zijn we gewoon gaan doen. Met Mattias heb ik op de Toneelschool al ooit een filmpje gemaakt over jazz en langzaam maar zeker is daaruit het idee ontstaan voor een voorstelling waarin we muziek maken en spelen, geïnspireerd op en door de jazz maar ook op de wereld daaromheen. En gelukkig was Orkater meteen enthousiast over het idee en konden we onder hun vleugels de productie uitbrengen. Het is een zegen om hier te mogen werken. We krijgen zoveel vrijheid om te zoeken naar nieuwe vormen, om een eigen taal te ontwikkelen."

Het Kwaad

Op 8 november gaat in de Haarlemse Toneelschuur hun tweede voorstelling in première, De familie Mansøn. Dit keer laten zij zich inspireren door Charles Manson, die in 1969 de wereld deed opschrikken met een reeks gruwelijke moorden, waaronder die op de hoogzwangere Sharon Tate, de vrouw van de wereldberoemde filmregisseur Roman Polanski. Wat fascineert hen zo in de figuur van Manson?

Reinout: "In eerste instantie wilden we graag het fenomeen van Het Kwaad onderzoeken. Wat is dat eigenlijk? Waar komt het vandaan? Waarom hebben we allemaal behoefte aan een boeman? In hoeverre zit het in ons mensen – nature or nurture? En: wat zijn eigenlijk mijn eigen kwaadaardige kanten? Wanneer voel ik Het Kwaad? En vooral: waarom is het soms zo verschrik-ke-lijk aantrekkelijk? Waarom zijn slechteriken zo lekker om te spelen? Wat is de verleidingskracht van de duivel?"

Gruwelijk griezeloord

"Binnen de kortste keren raak je verwikkeld in complexe psychologische, filosofische en sociologische beschouwingen. Of biologische vraagstukken: hoe zit het met het kwaad in de dierenwereld? Sommige dieren zijn supersadistisch, een poes die met muizen solt of een vos die vijftig kippen doodt, terwijl hij er toch aan twee wel genoeg heeft om zijn honger te stillen." Zelf heeft Reinout de kracht van de natuur in Maleisië ervaren, tijdens een tocht door het tropisch regenwoud: "Ik had me daar een heel romantische voorstelling van gemaakt: het toppunt van schoonheid. Maar het bleek een gruwelijk griezeloord: totaal dichtbegroeid zodat je maar een paar meter om je heen kon kijken, vol mieren en wespen zo groot als een vuist, struiken met enorme, enge stekels, bomen die dodelijk sap produceren waar je echt niet mee in aanraking moest komen, gigantische spinnen, bloedzuigers die zich in je vastzuigen. Eén groot gevecht om in leven te blijven is het. Het is in de natuur niet alleen kwestie van overleven, maar zelfs van elkaar overmeesteren. Het zijn zulke enorme krachten. Maar het is natuurlijk onzin om te zeggen dat de natuur Kwaad in de zin heeft, alhoewel dat veel gebeurt: mensen zijn geneigd allerlei ideeën over moraal en ethiek op dieren en planten te betrekken."

Aantrekkingskracht

Kortom: er was een personage nodig om het idee van Het kwaad te vertegenwoordigen. En toen was de stap naar de figuur Charles Manson niet ver meer. "Manson leeft nog steeds en zit al vanaf 1969 in de gevangenis, maar intussen is hij uitgegroeid tot een ware cultfiguur. Jonge meisjes dwepen met hem, nog steeds; hij krijgt postzakken vol fanmail; er worden t-shirts verkocht met zijn beeltenis. Hoe is het mogelijk dat iemand die zulke gruweldaden pleegt decennia later nog zo tot de verbeelding spreekt? Er zijn inmiddels talloze documentaires gemaakt over hem, veel boeken geschreven; op You Tube vind je allerlei filmpjes waarin hij spreekt of preekt of zingt. Hij is een soort rapper avant la lettre. Echt een goede act: het doet denken aan 'stream of consciousness'. Eigenlijk wilde hij ook muzikant worden. Hij zag de macht die de opkomende bands hadden in die tijd: de enorme seksuele aantrekkingskracht die de Beatles en de Stones hadden op vrouwen. Dat wilde hij ook. Zijn liedjes zijn nogal matig, maar als performer is hij grandioos. Je staat paf als je hem ziet en hoort. Als hij begint te ratelen, is het fascinerend."

Peace and love

"Manson zet zich af tegen het elitaire milieu van Hollywoord waar Polanski en Sharon Tate deel van uitmaakten: 'ik kom niet uit jullie wereld van happiness and yin yang'. Hij ziet zichzelf als een Messias, een Verlosser. Hij predikt apocalyptische visioenen, hij heeft het over de eindtijd, over een 'heilige oorlog'. Hij voorzag een opstand van de zwarten tegen de blanken en met zijn volgers wilde hij zich verbergen tot die opstand voorbij was. Omdat de zwarten niet slim genoeg waren (over racisme gesproken…!), zou hij dan de macht overnemen. Krankzinnig natuurlijk, maar intussen heeft hij nog steeds een miljoenenpubliek."

Manipulatie

"Hij heeft vrijwel zijn hele leven in 'the hallways of always' geleefd: instituten met achter elke deur weer een nieuwe, lange gang. Daar gelden andere wetten. Zijn moeder zat in de gevangenis, toen hij klein was. Om zijn portie moederliefde te krijgen, moest hij als kind letterlijk de gevangenis in. In wezen is hij een tragisch personage. In '67 kwam hij vrij middenin de hippietijd, waarin vrije liefde werd gepropageerd, jongeren wegliepen van huis, experimenteerden met drugs, de kerk en het kapitalisme achter zich lieten, op weg naar een nieuwe wereld vol 'peace and love'. Misschien ligt daar ook wel een link naar onze tijd: ook toen was er een hang naar authenticiteit, naar 'jezelf zijn', naar 'een kind zijn', terugkeren naar de bron, de 'wilde' in onszelf.

Dat zal een grote rol krijgen in onze voorstelling: de kracht van charismatische personen, van manipulatie, met name via muziek. Hoe krijg je mensen waar je ze hebben wilt. In film gebeurt dat natuurlijk heel veel. Tarantino is daar heel goed in: muziek die werkt als een lief dekentje, terwijl je intussen de meest gruwelijke belden ziet. Daar gaan wij ook mee spelen: hoe creëer je een bepaalde behoefte bij de toeschouwers, terwijl zij denken dat het geheel uit henzelf komt?"

Improvisaties

Op tafel ligt een oude Amerikaanse pocket, How to Win Friends and Influence People van Dale Carnegie uit 1936. Een ontwikkelaar van cursussen in zelfverbetering, spreken voor publiek en overtuigingskracht, die de Lars Dobermannen inspireert. "Fascinerend omdat hij propageert dat je voortdurend jezelf vragen moet stellen: 'Hoe krijg je het meeste uit dit boek', 'haal eruit wat erin zit' en 'lees dit boek twee keer'. In de voorstelling gaan we zeker geen verhaal vertellen, maar we dompelen onszelf en het publiek onder in Het Kwaad, waarbij we ons, onder andere door Carnegie, laten inspireren tot nieuwe vormen. We gaan misschien wat experimenten uitvoeren waarin we het publiek mee op sleeptouw nemen. Improvisaties op zoek naar de verleiding van het kwaad, een jamsessie met onbekende afloop, maar in elk geval met absurde humor en filmische jazzmuziek." (Scenes, sept 2015)