Toneelschuur Producties/ Superposition

Interview Vanja Rukavina

'Er is niet één waarheid'

"Uiteindelijk is het een mooie metafoor voor het leven zelf", legt Vanja Rukavina uit. "In mijn voorstelling gaat het in wezen om het verlangen honderd procent begrepen te worden, iets dat natuurlijk per definitie onmogelijk is. Je weet nooit helemaal wat een ander voelt of denkt. Superposition gaat over paradoxen en onmogelijke tegenstellingen: iets dat tegelijkertijd waar en niet waar is."

Een 'superpositie' is een begrip uit de kwantummechanica, waarbij het gaat om hele kleine deeltjes die tegelijkertijd ergens wel en niet kunnen zijn. Rukavina is gefascineerd door dat verschijnsel. In de voorstelling brengt hij twee van zijn grote liefdes bij elkaar – wiskunde en Japan – en gaat het over culturen in plaats van over kleine deeltjes. Een internationaal topteam van Nederlandse en Japanse wiskundigen is al heel ver met het ontdekken van een formule die cultuurverschillen verklaart en als het ware de overeenkomsten en verschillen tussen Nederlanders en Japanners in één formule weet te vangen.

Hij houdt van wiskunde, vertelt hij. Na de middelbare school twijfelde hij tussen het toneel of wiskunde studeren. Hij heeft geen spijt maar wel mist hij de wiskunde: "Ik houd van wetenschap en van gestructureerd denken: de geruststelling die er uitgaat van objectieve feiten en harde formules. Je zou willen dat je die kon toepassen in de omgang met mensen: je probeert een ander te begrijpen maar dat is onmogelijk. Je kunt niet tegelijkertijd jezelf blijven en je honderd procent in een ander verplaatsen, je neemt altijd je eigen perspectief mee. Toch is het van belang om dat te blijven proberen, om je in te leven, om vanuit het perspectief van de ander te kijken. Er zijn altijd meerdere perspectieven, er is niet één waarheid."

Vanja Rukavina debuteert bij Toneelschuur Producties met Superposition. Hij is acteur bij Het Nationale Toneel (The Nation, Trojan Wars), maar maakte eerder al een aantal eigen voorstellingen, bijvoorbeeld Language (2021). "Waar Language ging over hoe taal je identiteit bepaalt, gaat Superposition over hoe cultuur dat doet."

Zelf is hij bi-cultureel opgevoed. Zijn ouders zijn indertijd gevlucht uit Bosnië, hij woont al sinds zijn derde in Nederland: "Thuis bij mijn familie spraken we Bosnisch, in de buitenwereld natuurlijk Nederlands. Dat heeft voordelen maar ook nadelen: ik voel me overal makkelijk thuis door die dubbele cultuur maar af en toe kan ik me ook eenzaam voelen omdat ik nergens echt bij lijk te horen."

Behalve een wiskundeknobbel, heeft hij ook een fascinatie voor talen, met name voor Japans. Al twaalf jaar heeft hij privéles en hij spreekt niet alleen goed Japans, maar leest en schrijft het ook beter dan menig Japanner. Hij is er inmiddels al zes keer geweest. In de voorstelling werkt hij met een gemengde cast: twee Japanse en twee Nederlandse acteurs. De voorstelling is eigenlijk drietalig: er wordt Japans, Nederlands en Engels gesproken. "Ik heb het mezelf, de acteurs en de techniek niet gemakkelijk gemaakt; we switchen voortdurend van de ene taal naar de andere. En om het nog wat ingewikkelder te maken, de Nederlandse acteur gaat in de schoenen van de Japanner staan en probeert dan Japans te spreken en omgekeerd. Uiteraard wordt alles boventiteld. Het is een rollercoaster van taal."

Hij heeft het concept bedacht en samen met dramaturg Thomas een concepttekst geschreven, maar de uiteindelijke tekst is pas tijdens het repetitieproces samen met de acteurs tot stand gekomen. "Uiteindelijk gaat het niet alleen om de cultuurverschillen tussen Japan en Nederland die de wiskundigen proberen op te lossen. Al doende komen ze erachter dat de verschillen tussen de Nederlanders onderling, tussen de generaties, tussen de ervaren rotten en de nieuwkomers en tussen de mannen en de vrouwen in sommige opzichten groter zijn dan de overeenkomsten. En als de Japanse professor Nederlands probeert te spreken, blijft zij een acteur die zich ergens probeert in te leven. Ook toneelspelen blijkt een soort van superpositie te zijn: je speelt dat je iemand anders bent maar je blijft natuurlijk ook gewoon jezelf."

(Haarlems Dagblad, 2-11-2023)