Hij heet het publiek persoonlijk welkom voor aanvang, vraagt nadrukkelijk om reacties: ‘Je kunt mij altijd mailen of bellen’; in de pauze doet hij een openbaar interview met een bekende Hagenees en in de voorstelling wordt hij door een van de acteurs aan zijn mouw getrokken waarom ‘hij zo'n achterlijke tekst heeft geschreven’. Hij heeft het idee bedacht, schrijft de tekst en doet de regie.

Een droomproject, noemt theatermaker Eric de Vroedt The Nation, waarvoor hij ruim twee jaar in de krochten van de Haagse Schilderswijk is gedoken.

Eind april zie ik de eerste twee delen van de zesdelige serie; in mei wordt verder gewerkt aan deel drie. In het Holland Festival zijn de eerste drie delen te zien en uiteindelijk gaat de hele serie op 5 november 2017 in première in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. The Nation is een echte theaterthriller, een 'whodunnit'. Uitgangspunt is de raadselachtige verdwijning van Ismaël, een jongetje van 11 uit de Schilderswijk. Wie heeft hem voor het laatst gezien? En waar is hij nu?

Theaterthriller

In het eerste deel maken we kennis met de familie van Ismaël en met de heftige sfeer op het wijkbureau van de politie. Ismaël blijkt namelijk te zijn zoekgeraakt na een hardhandige arrestatie. Het publiek zit aan weerszijden van het speelvlak; op videoschermen worden korte films getoond, waaronder een intro die het publiek meteen de sfeer van House of Cards intrekt, en opnames van treitervlogger 'Beer van 's Gravenhage', die het publiek toespreekt in weergaloze monologen (een geweldige rol van Saman Amini).

In deel twee maken we van dichtbij, voor én achter de schermen, een talkshow mee, waarvan het format duidelijk geïnspireerd is door Jinek (een uitermate geestige parodie van actrice Anniek Pheifer). In de studio komt het tot een heftige confrontatie tussen de biologische moeder van Ismaël, zijn pleegouders, een invloedrijk Kamerlid en de populaire leider van Het Nieuw Nederlands Front.

Aangewakkerd door de media komen de bevolkingsgroepen en de gezinsleden steeds meer lijnrecht tegenover elkaar te staan. Iedereen graaft zich dieper in het eigen gelijk in en probeert intussen de ander zoveel mogelijk te beschadigen. Politieagenten, jihadisten, ondernemers, politici, goedbedoelende burgers, journalisten, welzijnswerkers: The Nation is een soort rit op de achtbaan, dwars door alle lagen van een op hol geslagen samenleving. De geweldige acteurs, de bijzonder geestige tekst en de manier waarop al die verschillende lagen van de bevolking zich tot elkaar en de actualiteit verhouden, maken dat je op het puntje van de stoel zit.

Wat heb jij met series? Eerst tien delen Mightysociety en nu weer een zesdelige serie?

'Ik ben zelf verslaafd aan series, ik vind ze heerlijk om naar te kijken: House of Cards, The newsroom, The Bridge, The Killing, The Knick. Die series hebben gezorgd voor een heropleving van het televisiekijken. Ik wil theater maken dat net zo'n impact heeft op mensen.' Lachend: 'Ik hoop op een Renaissance van het theater. Niet dat ik nu pretendeer dat met The Nation voor elkaar te krijgen, maar ik wil wel onderzoeken hoe je die eagerness om verder te kijken kunt gebruiken in het theater.

Mightysociety (2004-2014) is destijds ontstaan uit onvrede met het bestaande theater. In de wereld gebeurde van alles – 11 september, de moord op Pim Fortuyn en Theo van Gogh, de opkomst van het terrorisme, de globalisering, noem maar op – en in het repertoire van de grote gezelschappen zag je daar niks van terug. Ik heb toen besloten het zelf te gaan doen en, ook om mezelf vast te leggen, gekozen voor een ambitieus project van tien afleveringen. Ik wilde enerverend theater maken over actuele maatschappelijke kwesties, spannende voorstellingen die ergens over gáán.

Een groot voordeel van een serie is dat je een item vanuit verschillende perspectieven kunt laten zien. Bij Mightysociety was het idee eigenlijk ook al om dwarsverbanden aan te brengen tussen de verschillende afleveringen, om mensen uit het ene milieu een rol te laten spelen in de – totaal andere – werelden in latere delen. Dat is niet helemaal gelukt omdat ik in het begin nog geen idee had waar ik tien voorstellingen later uit zou gaan komen. Voor The Nation heb ik de plot wel helemaal van tevoren uitgedacht en heb ik spannende dwarsverbanden aangebracht, bijvoorbeeld tussen de hoge en lage cultuur. In de serie ga je van de ene wereld naar de andere, zowel letterlijk als figuurlijk, uitzoomend van helikopterview naar close-ups.'

'Hoe komen we in hemelsnaam los van die vooropgezette meningen en die totaal geëxplodeerde twittertirannie?'

Waarom Den Haag en waarom de Schilderswijk?

'Den Haag heb ik natuurlijk gekozen omdat ik sinds dit seizoen als artistiek leider en vanaf medio volgend jaar als artistiek directeur van HNT nauw verbonden ben aan de stad. En omdat ik het belangrijk vind dat de Koninklijke Schouwburg, toch hét bolwerk van het traditionele, elitaire theater, het centrum wordt van een bruisend theaterleven voor alle inwoners van Den Haag. Een echt gemeenschapshuis waar iedereen zich thuis kan voelen. Wat ook een rol speelt is dat ik de stad niet goed ken; ik zou het moeilijk vinden om zoiets in Amsterdam te maken.

De Schilderswijk is berucht als een van de 'moeilijke' wijken: veel allochtone bewoners, een laag inkomen, verloedering, overlast jongeren, drugs en noem maar op. Ik wilde de buurt leren kennen om te kijken hoe moeilijk het er nu echt was. Natuurlijk had ik ook de nodige vooroordelen; met kloppend hart stapte ik in het begin op mijn ov-fiets. Dat was in de zomer van 2015; er waren rellen vanwege de dood van Mitch Henriquez, echt heftig.

Voor mij was de Schilderswijk een volkomen vreemde wereld; ik woon zelf in hartje Amsterdam, en leid een bevoorrecht bestaan. Maar intussen kan ik niet negeren dat er zich vlakbij, in een andere wijk, een multicultureel drama afspeelt. Ik moet daar wat mee. En omdat ik er niks van wist, ben ik overal gaan kijken. Ik ben van nature wel heel nieuwsgierig, dus ik ben met iedereen gaan praten: bij de kapper, in de koffietentjes, de moskee, de supermarkten, op scholen en bij de politie. En ja, aan de ene kant is er armoede en zijn er heftige tegenstellingen; aan de andere kant valt het ook reuze mee: je kunt er prima rondfietsen, zelfs als typisch Amsterdamse theatermaker op een ov-fiets. Mensen doen er gewoon boodschappen, kinderen spelen op straat, buurtbewoners kletsen met elkaar.'

Betrek je de bewoners vervolgens bij de voorstellingen en zo ja, hoe dan?

'Zeker. We nodigen ze allemaal uit om te komen kijken, tegen sterk gereduceerd tarief. In een aantal wijken in Den Haag organiseren we telkens een Eerste Lezing waarvoor we buurtbewoners uitnodigen die de kans krijgen om mee te lezen met het script en er commentaar op te leveren. Jongeren van verschillende middelbare scholen gaan aan de slag met hun eigen The Real Nation en er is nog veel meer. We hebben een netwerk opgebouwd in de Schilderswijk, mensen geven feedback. Het is een kwestie van leren en praten, heel veel praten met mensen. We willen hét debatpodium worden van de stad.''

'Maar intussen kan ik niet negeren dat er zich vlakbij, in een andere wijk, een multicultureel drama afspeelt'

Hoe ben je aan het idee gekomen voor de plot?

'The Nation is in de verte geïnspireerd door twee totaal verschillende verhalen: dat van Joris Demmink, tot zijn pensionering in 2012 de hoogste ambtenaar op justitie, die werd verdacht van pedofilie maar die mogelijk, en volgens mij waarschijnlijk, het slachtoffer is geworden van een ranzig complot tegen hem. En er is het interessante gevecht dat Chipshol van 1993 tot 2014 heeft gevoerd tegen de luchthaven. Een eindeloze juridische touwtrekkerij over bouwgrond rond Schiphol, de zogenaamde Chipsholaffaire, waarbij Demmink op een gegeven moment ook zijdelings betrokken raakte. In The Nation voer ik een in de verte op hem geënt personage op, Wouter Wolff, een homoseksueel politicus die zich sterk verzet tegen het bouwen van een nieuwe hightech woonwijk, 'Safe City'.

Het verhaal rond het jongetje heb ik in de eerste plaats verzonnen omdat het verdwijnen van een kind natuurlijk een van de meest tot de verbeelding sprekende emoties is: iederéén vindt dat vreselijk. En om een kind heen hangt een heel netwerk: de ouders (in dit geval een biologische, zwarte moeder en twee witte adoptiefouders, zowel een sociaaleconomische als een raciale tegenstelling), andere familieleden (in dit geval de oudere broer die neigt tot salafisme), de school, welzijnswerkers, buurtbewoners, en wat verder weg de politie en de media. Het is bovendien gewoon een spannend verhaal: een whodunnit waarbij je geen idee hebt hoe het afloopt en waarbij je telkens op het verkeerde been wordt gezet. Uiteraard eindigt elk deel met een cliffhanger.'

Als 'selfmade man' heb je je nu verbonden aan een gezelschap. Waarom is dat?

'Ik vind het belangrijk om te investeren in een groot gezelschap zoals Het Nationale Theater, om te kijken hoe we van binnenuit het theater kunnen veranderen. Dat betekent veel investeren, door stukken te maken over onderwerpen die de stad echt aangaan. Mijn eerste voorstelling bij HNT was Race van David Mamet, een comedy over racisme, vrouwenrechten en leugens, met een aantal gekleurde acteurs. In feite een stuk over de Zwarte Piet-discussie, maar dan op hoog niveau: vilein, slim en met humor. De voorstelling is prima ontvangen en geselecteerd voor het Theaterfestival: een mooi, ambachtelijk toneelstuk, gespeeld door geweldige acteurs. Maar gemakkelijk is het niet gegaan: ik liep zelf tegen een paar blinde vlekken aan, de zwarte acteurs confronteerden me met bepaalde keuzes. Ook al denken we het goed te doen, we zitten allemaal onbewust toch vol met vooroordelen.

De eerste keer dat we The Nation speelden, vond een aantal mensen het best heftig: waarom laat je het publiek lachen om racistische grappen? Waarom haal je die er niet uit? Maar ik wil de harde grappen er niet uit halen, dan krijg je brave en oninteressante dialogen. Ik wil wel laten zien hoe mensen worden 'geframed' en hoe ze vaak grappen maken uit onmacht.

Typecasting is een gevoelig onderwerp: moet je de terrorist laten spelen door een Marokkaanse acteur en het slachtoffer door een wit iemand? Of andersom maar doe je dan in feite niet hetzelfde? Ik kies er in The Nation voor om met vooroordelen te spelen: in de eerste twee delen worden mensen als het ware vastgepind in hun hokjes en vanaf deel drie ga ik langzaam het een en ander loswrikken.

Een belangrijke vraag is voor mij: waarom is het debat in Nederland zo ontspoord? Waarom belanden we telkens in een loopgravenoorlog? Dat is misschien wel de essentie van wat ik zou willen met The Nation: uitvinden waarom we elkaar zo vastzetten in hokjes. Hoe komen we in hemelsnaam los van die vooropgezette meningen en die totaal geëxplodeerde twittertirannie?'

Eigenlijk ben je diep van binnen een wereldverbeteraar, of een therapeut.

'Misschien, maar dan een psychotherapeut die een maatschappelijk proces probeert te analyseren en, jazeker, er iets aan te doen. In de jaren tachtig en negentig toen ik op de Toneelschool zat, ging het in het theater vooral om esthetiek en vormvernieuwing. Politiek theater gold als moralistisch, saai en links. Maar inmiddels vind ik dat theatermakers de wereld niet aan de actualiteitenrubrieken mogen overlaten. We moeten onze bijzondere vaardigheden inzetten om die wereld te doorgronden, en vorm te geven op toneel. We moeten de clichés laten zien maar ook datgene wat er achterligt blootleggen. Dat is misschien wel de essentie van goed theater.' (Uitkrant, juni 2017)