Op vrijdag 13 maart zou de wereldpremière van Ritratto plaatsvinden, de nieuwe opera van Willem Jeths en dé opening van het Opera Forward Festival. Iedereen weet wat er is gebeurd: het hele land ging plat, inclusief alle theaters. Wonder boven wonder is het gelukt om de dag ervoor een videoregistratie te maken van de generale voorstelling: inmiddels door 76.000 mensen bekeken. En nu vindt, fingers crossed, op 7 oktober alsnog de echte doop plaats van Ritratto, uiteraard coronaproof. Regisseur Marcel Sijm denkt dat de opera er nog sterker van kan worden.

‘Iedereen besefte: het is nu of misschien wel nooit’

"Het was de meest bizarre, krankjorume, bitterzoete gebeurtenis ooit", vertelt Sijm, ontspannen op een bankje voor zijn huis, "Die ochtend, donderdag 12 maart, begonnen we nog aan wat gewoon een spannende dag zou worden, met overdag de laatste puntjes op de i en die avond een generale voorstelling. En natuurlijk gonsde het alom van de geruchten dat er weleens zware maatregelen zouden kunnen komen, maar net als iedereen dacht ik: die première morgen gaan we hoe dan ook wel halen! Totdat om een uur of vier, meteen na de persconferentie, operadirecteur Sophie de Lint binnenkwam en zei: 'Er mag niemand meer naar binnen; de première is afgelast; met de mensen die er nu zijn, gaan we de generale doen en wel zo snel mogelijk. Daarna is het afgelopen en gaat iedereen naar huis.' Zij heeft heel snel en adequaat gehandeld: er zou bij de generale sowieso een proefopname worden gemaakt – bedoeld als test – voor een latere videoregistratie. Ze heeft meteen twee extra cameramensen geregeld en het is wonder boven wonder gelukt om een uitstekende vide0-opname te maken."

Jubelen en treuren tegelijk

"De betrokkenheid en de inzet van iedereen was ongelooflijk. Het was een hechte ploeg geworden, het orkest (Amsterdam Sinfonietta) o.l.v. Geoffrey Paterson, het ensemble, de veelal jonge zangers. Het was zo'n bijzonder moment omdat iedereen besefte: het is nu of misschien wel nooit. Opera is zo'n mammoettanker, het is maar de vraag of er nog een kans komt om de productie later uit te brengen en of iedereen dan kan. Het is een prachtige voorstelling geworden en de opname is ook super professioneel, een wonder als je bedenkt dat het allemaal last minute was. De enige mensen in de zaal, buiten de makers en technici om, waren de ouders van sopraan Verity Wingate die de hoofdrol zong als Luisa Casati, dus we speelden voor hun. Na afloop mochten we elkaar niet meer aanraken, terwijl iedereen zo opgetogen was en tegelijkertijd natuurlijk ook heel verdrietig. Het was én een jubelstemming en een enorm treurigstemmend laatste samenzijn. Bizar en bijzonder."

Unaniem enthousiast Als eerste operahuis ging bij DNO al op 22 maart de online registratie 'live', met ruim 2500 kijkers, afkomstig uit de hele wereld; door middel van een chat kon het publiek ook vragen stellen over de voorstelling. Tot eind augustus bleef Ritratto online te zien en dat leverde maar liefst 76.000 kijkers op, cijfers waar een operahuis normaal gesproken alleen maar van kan dromen. De recensies waren lovend over Ritratto. "Normaal is er bijna altijd wel een 'maar'… in de kritieken, hoe positief ook; nu was de vaderlandse pers unaniem enthousiast, op basis van de videoregistratie."

‘We speelden voor de ouders van Verity’

'Gezien worden' De opera zou in maart worden opgevoerd in Internationaal theater Amsterdam, in het kader van het Opera Forward Festival en komt nu uit op het veel grotere toneel van Nationale Opera & Ballet. "Sophie belde me in augustus met de vraag om te kijken of we de opera in oktober toch kunnen brengen, in aangepaste vorm. Gelukkig is bijna iedereen nog beschikbaar, op een enkeling na en lijkt het te gaan lukken." Niet alleen het decor van Marc Warning moet worden aangepast, ook de hele mise en scene moet worden veranderd: Elke scène, elke beweging moet worden aangepast, zowel aan het grotere formaat als aan de coronaprotocollen. Dat houdt in: anderhalve meter afstand houden voor iedereen en zelfs tweeënhalve meter voor zangers. "Het gekke is", zegt Marcel, "dat die letterlijke afstandelijkheid naadloos past bij de voorstelling, waarvan het grote thema is 'gezien worden'. Ik denk dat het vervreemdend kan werken en daardoor haar eenzaamheid nog zal accentueren. Met terugwerkende kracht denk ik dat die fysieke afstand zelfs een noodzakelijke toevoeging zou kunnen zijn. Omdat de hoofdpersoon Luisa Casati (zie kader), in wezen mensen altijd op afstand hield. Haar manier van contact maken was om zichzelf in de spotlights te plaatsen, vergelijkbaar met Mathilde Willink. In zekere zin heeft iedereen er behoefte aan om af en toe opgemerkt te worden, maar bij Casati is dat in extreme mate het geval. 'Ik wil een levend kunstwerk zijn' zegt ze letterlijk. In wezen is met deze opera haar diepste wens, om 'gezien te worden', om te strijden tegen de vergankelijkheid, gerealiseerd."

Betere smaak Willem Jeths wilde aanvankelijk al langer een opera over Mathilde Willink maken maar toen hij in het Rijksmuseum het levensgrote portret zag dat Giovanni Boldini maakte van Luisa Casati, raakte hij al snel in de ban van haar levensverhaal. Sijm ontmoette hem een paar jaar geleden en al snel was duidelijk: hier kon iets moois uit voortkomen. Samen betrokken ze er de jonge schrijver Frank Siera bij die nauwelijks ervaring had met opera maar een schitterend libretto schreef. "Het is een droomteam geworden met Marc Warning, een geweldige scenograaf met wie ik al vaker samenwerkte, en natuurlijk Jan Taminiau, die spectaculaire kostuums ontwierp. Het is altijd risicovol om met een couturier te werken want die zijn hun eigen 'artistiek leider'. Ik heb mijn best gedaan om hem te sturen maar dat is mislukt. Gelukkig want hij heeft een veel betere smaak!"

Kunst

"Ritratto is wat mij betreft niet zozeer een ode aan de kunst maar een onderzoek naar wat kunst vermag. De opera speelt zich af aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog, de tijd van het futurisme. De kunst van snelheid, heroïek, mannelijke energie, agressie, militarisme, een beweging die mede aan de basis stond van het nationalisme en het fascisme. Kunst is niet per definitie iets goeds, kunst kan ons in nieuwe werelden brengen en dat vind ik interessant. Casati stelt kunst boven de waarheid. 'I'm not letting some international argument ruin this masterpiece called life', is een cruciale zin in de opera. Ze wil haar feestje niet laten bederven door een oorlog…. Waarbij aangetekend moet worden dat het fenomeen van oorlog in de tijd voor de Eerste Wereldoorlog anders werd beleefd dan daarna door het ontbreken van beeld. Oorlogsfotografie is pas in die tijd opgekomen, daarvoor hadden mensen er letterlijk geen beeld bij.

Wat echt bijzonder was: Verity Wingate (Luisa Casati) zong tijdens de generale op eigen initiatief 'I'm not letting some international virus ruin this masterpiece called life'. Heel fijn dat ze dat heeft gedaan. Veel actueler kan kunst niet worden." (Odeon 119, oktober 2020)