Theater/ Margriet Prinssen / Beer Muziektheater / De Kwestie Sjostakovitsj / Tekst: Helmert Woudenberg / Regie: Aike Dirkzwager / Spel: René Groothof, Dick van den Toorn, Yari van der Linden / Meer info: viarudolphi.nl/maker/beer-muziektheater/

Interview met Aike Dirkzwager

'Alsof je regelrecht in zijn hoofd zit'

Het is de zwanenzang van Helmert Woudenberg die vlak na het voltooien van het script plotseling is overleden. De kwestie Sjostakovitsj gaat over de beroemde componist en zijn ingewikkelde verhouding met de machthebbers, Stalin voorop. Hoe zit dat eigenlijk vandaag de dag, de relatie tussen kunst en overheid?

Het idee voor de voorstelling is afkomstig van regisseur Aike Dirkzwager die al eerder met Helmert Woudenberg samenwerkte, bijvoorbeeld in De nazi en de kapper en De Reiziger. Dirkzwager: "Helmert was altijd bezig met de discrepantie tussen ambitie en integriteit versus onderdrukking en opportunisme. Zowel zijn vader, die hij overigens nooit gekend heeft – hij overleed vlak voor zijn geboorte in 1945 aan het oostfront – als zijn opa stonden aan de verkeerde kant van de geschiedenis en Helmert is daar altijd zwaar onder gebukt gegaan. Hij lag er wakker van: mag ik eigenlijk wel bestaan als kind van foute voorvaders? Hij kende het verhaal van Sjostakovitsj niet maar kon zich heel goed inleven in de terreur die Stalin heeft uitgeoefend en wat dat moet hebben betekend voor een kunstenaar. Dat blijkt wel uit de slotmonoloog die werkelijk uit zijn tenen is gekomen, zo heftig en inlevend is dat geschreven."

Ik zie een doorloop, nog zonder muziek maar met drie geweldige acteurs: René Groothof, Dick van der Toorn en Yari van der Linden. De vormgeving is van Rogier Willems die met simpele middelen – bordkartonnen hoofden en symbolen en een prachtig beschilderd achterdoek – een mooie sfeer neerzet. Het is, zoals altijd bij Beer Muziektheater een voorstelling geworden waarin muziek een grote rol speelt. SeaSession, dat bestaat uit voormalige leden van het Asko"Schönberg-ensemble, speelt door Dirkzwager en Felix Ruiter geselecteerde fragmenten uit het rijke oeuvre van Sjostakovitsj, op een bijzondere wijze opgenomen en ten gehore gebracht. Zo komt het geluid optimaal tot zijn recht, alsof je middenin het orkest zit. "We willen het publiek het gevoel geven dat je daadwerkelijk in het hoofd van de componist zit en daar ging het af en toe behoorlijk tekeer."

Het levensverhaal van Sjostakovitsj wordt verteld aan de hand van zijn symfonieën, waarbij de vraag centraal staat: wie was die man eigenlijk? "Als je foto's ziet uit zijn jeugd, dan zie je een jong, energiek, veelbelovend componist. Hij was wereldberoemd op zijn 21ste, hij maakte deel uit van de culturele avant-garde van die tijd. Totdat Stalin stevig in het zadel zit: plotseling wordt zijn muziek verguisd en vrijwel zijn hele oeuvre tot 'ongewenst' verklaard. Sjostakvitsj is lang gezien als een meeloper omdat hij toch als componist aan de Sovjet-Unie verbonden bleef maar dat beeld is steeds meer gaan kantelen. Hij heeft heel lang weten te vermijden dat hij lid werd van de Communistische Partij maar op zijn 54ste – Stalin was al dood en Chroetsjov aan de macht – werd hij tot voorzitter van de componistenbond gebombardeerd en dat hield in dat hij ook lid van de partij moest worden, tot zijn grote verdriet en zeer tegen zijn wil."

Al wordt er geen directe link gelegd met de actualiteit, de lijn van Stalin naar Poetin ligt voor de hand. "In onze tijd zou Sjostakovitsj waarschijnlijk gecanceld worden, zoals nu de Russische dirigent Valery Gergiev van de westerse podia is geweerd. De voorstelling gaat uiteindelijk ook over onszelf en onze wens aan de goede kant van de geschiedenis te staan."

(Haarlems Dagblad, jan 2024)