Interview Marc van Warmerdam

'Heerlijk rustig 'pielen' in mijn eentje'

In september vertrekt Marc van Warmerdam als directeur bij Orkater. Bijna niemand weet dat hij al die jaren zelf de affiches en programma's ontwierp voor het gezelschap. Ter gelegenheid van zijn afscheid exposeren Theater Bellevue en De Smoeshaan het grafisch werk van Orkater van 2001 tot heden.

De expositie is van 21 juli t/m 1 oktober vrij te bezoeken in de Smoeshaan en de foyer van Theater Bellevue. Theaterjournalist Margriet Prinssen sprak met hem op de plek van de expositie, Café De Smoeshaan.

'Ik heb een romantisch idee over het belang van een affiche: het betekent zoiets als 'circus in de stad', leven in de brouwerij, er gaat wat gebeuren!'

'Ik ben geen grafisch ontwerper, maar ik ben wel iemand die ontelbaar veel grafische ontwerpen gemaakt heeft. Voor niets van wat ik doe heb ik een opleiding', zegt Marc van Warmerdam opgewekt. Hij is directeur van Stichting Orkater (sinds 1987) en filmproductiemaatschappij Graniet Film (sinds 1994). Daarnaast ontwerpt hij al tientallen jaren de affiches, programmaboekjes en advertenties voor Orkater. Des te opvallender omdat zijn twee broers en twee zussen allemaal een grafische opleiding hebben gedaan. 'Het zit kennelijk wel in de genen.'

Het begon bij het roemruchte muziektheatercollectief Hauser Orkater (die– toeval of niet – ook vrijwel allemaal een grafische opleiding hadden gedaan) waarvan Van Warmerdam in 1972 een van de oprichters was: 'Het was een collectief: samen maakten we de voorstelling, bouwden we het decor op en af en deden we de boekhouding. Iedereen verdiende evenveel en iedereen had iets te zeggen over het affiche. Dus kon het soms eindeloos duren voordat we het eens waren over het juiste beeld. Ik herinner me zelfs een geval waarin het affiche pas na de première van de drukker kwam. Niet zo handig dus.'

'Ik bedacht toen: hoe kun je affiches maken die de aandacht trekken en geen gedoe opleveren? Ik moest denken aan de affiches van MOJO- concerten destijds: grote letters, geen beeld, alleen essentiële tekst, dat leek me ideaal. En toen ben ik het gewoon zelf maar gaan doen. Zo heb ik de eerste reeks affiches ontworpen: ORKATER, TITEL, LOCATIE. De kenmerkende letters voor ORKATER in kapitalen en het vierkante logo heb ik toen bedacht. Eigenlijk is dat sindsdien niet meer veranderd. Daardoor is er nooit meer gedoe geweest over het drukwerk.' Lachend: 'Het hielp natuurlijk dat ik ook directeur was.'

'Ik maakte de affiches altijd 's nachts, heerlijk rustig 'pielen' in mijn eentje. Dan begon ik om een uur of 11 en ging ik door tot het af was, soms om 3 uur, soms ook pas om 5. En dan ging de wekker toch alweer snel. Mijn probleem is dat ik niet kan stoppen dus het werd nogal eens erg laat. Ook de flyers, programmaboekjes en advertenties maakte ik zelf en omdat ik nogal streng ben op tekst, was dat vaak erg arbeidsintensief.'

'Op een gegeven moment wilden de theaters graag grote namen op de affiches. Ik heb toen op het strakke stramien een aanpassing gemaakt: een blokje in het midden waar de naam van de acteur (Pierre Bokma) in kon staan of een foto.

In de loop van de tijd werd beeld toevoegen steeds onontkoombaarder – 'zonder foto verkopen we de voorstelling niet' – dus in de loop van de tijd ben ik meer gaan experimenteren met foto's en kleur. Mooie voorbeelden vind ik zelf Slagboomt en die van Victor en zijn Vrouw met Ria Marks die van de pagina af lijkt te dansen. Of die van Gijs Scholten van Aschat voor Richard III, geïnspireerd door een foto van een wegvluchtende Berlusconi, met onder in de balk vette CNN-koppen. De laatste jaren is het posterbeeld vooral gestuurd door een geënsceneerde foto.'

'Wat is gebleven zijn de letters en het logo. Best bijzonder want eigenlijk wilden we het logo aanpassen aan de nieuwe opmaak. Er was zelfs al een ontwerp maar toen we een specialist vroegen om een animatiefilmpje te maken over de wijziging van het oude naar het nieuwe logo, antwoordde hij: 'Dat oude logo is ijzersterk. Niks aan veranderen.' Dat hebben we toen ter harte genomen'.

'Voor mij persoonlijk hadden de letteraffiches – dus die van het begin, zonder beeld – mogen blijven. Het werkt heel sterk en herkenbaar. Waar ik een probleem mee heb, zijn affiches die onleesbaar zijn behalve natuurlijk als het beeld zo sterk is dat het echt niet anders kan.'

'Ik heb een romantisch idee over het belang van een affiche: het betekent zoiets als 'circus in de stad', leven in de brouwerij, er gaat wat gebeuren! En voor het digitale tijdperk was het affiche, met de foto's ook het enige tastbare dat overbleef na een voorstelling.'

'Ik heb besloten om, nu ik per 1 september met pensioen ga als directeur ook te stoppen met het maken van affiches. Ik vind: je moet niet doorgaan met hetzelfde dus ik ga nieuwe dingen ontwikkelen. Bovendien heeft Orkater sinds kort een nieuwe website waar een strak stramien voor alle publiciteitsmateriaal aan is gekoppeld. De gekleurde lijn- dit seizoen wit voor de affiches - verwijst nog wel naar mijn ontwerp: vrijwel altijd heb ik een witte lijn om mijn affiches aangebracht.'

'Ik blijf nog wel aan als producent van Graniet Film. Een van de laatste affiches die ik heb ontworpen is die van de nieuwe film van mijn broer Alex die in september in première gaat: Nr. 10.'

'Een affiche ontwerpen voor een film moet aan veel meer voorwaarden voldoen dan een theateraffiche. Bij film is het ondenkbaar dat niet alle credits erop staan en uiteraard ook alle logo's van de financiers. Dat is enorm vervuilend, al begrijp ik heus wel dat het moet, dus dat maakt de uitdaging om er iets moois van te maken echt groter.'

'Internationaal is het interessant om te zien dat landen een totaal ander beeld gebruiken. Van Borgman bijvoorbeeld zijn wel twintig onderling totaal verschillende affiches ontworpen. Allemaal anders. Het zou interessant zijn om eens aan de hand van één titel te onderzoeken met wat voor beeldtaal distributeurs uit diverse landen hopen hun publiek te bereiken.'

(In opdracht van Orkater, t.g.v. afscheidsexpositie affiches Van Warmerdam in Theater Bellevue, juli 2021)