In 2018 werd Am Königsweg verkozen tot de beste Voorstelling van het Jaar, Falk Richter tot Regisseur van het Jaar, het ontwerp van Andy Besuch tot het beste Kostuumontwerp en acteur Benny Claessens tot Acteur van het Jaar. Eind november staat de voorstelling in Internationaal Theater Amsterdam: een must see.

Het alom gesprezen Am Königsweg is een briljante parodie op de politieke en maatschappelijke toestand in de wereld; een spectaculaire show vol culturele verwijzingen van de Muppet Show tot Shakespeare en de Griekse mythen; een macaber sprookje over massa en macht. 'Hoe is het mogelijk dat iedereen luistert naar Donald Trump en dat niemand naar mij luistert?' Dat is de grote, onderliggende vraag in Am Königsweg, de tekst van Nobelprijswinnnaar Elfriede Jelinek. Zij onderzoekt het falen van links in een wereld waarin rechtspopulisme hand in hand gaat met superkapitalisme en neoliberalisme, waarin rechtstreeks lijkt te worden afgekoerst op het einde der tijden, en waarin niemand lijkt te weten hoe het anders moet. Een tragikomische blik op een dieptreurig ('Todtraurig') fenomeen.

93 pagina's dik bedrukt

Jelinek schreef het stuk meteen na de verkiezing van Trump op uitnodiging van Karin Beier, de intendant van Schauspielhaus Hamburg. "Jelinek zei aanvankelijk nee", vertelt Richter die begin augustus even in Amsterdam is om de Nederlandse enscenering van zijn Small Town Boy te zien. "Maar een paar maanden later stuurde ze een document op van maar liefst 93 pagina's, dik bedrukt, Am Königsweg. Een tekst zonder concrete aanwijzingen; niet wie er aan het woord was of waar het zich afspeelde, helemaal niks. Het was één lange litanie waarin een aantal essentiële vragen werd gesteld: 'Wie zijn de mensen die op Trump hebben gestemd? Is er sprake van een nieuw soort fascisme of is fascisme in wezen altijd hetzelfde, maar telkens vermomd in een nieuw jasje?? Oftewel: is het telkens dezelfde manifestatie van diepe onderliggende gevoelens van angst en onzekerheid? Wat is de connectie tussen kerk en staat? Hoe hangt de opkomst van het fascisme samen met de destructie van de aarde door de klimaatverandering? Waarom zag links dit niet aankomen? Waarom gebeurt er zo weinig?'"

Van King Lear tot Miss Piggy

Richter voelde zich aangesproken door de thematiek: "Jelinek is een geweldige schrijfster. Ze presenteert zichzelf in het stuk als iemand die haar leven lang heeft gevochten tegen rechtspopulisme en nationalisme en nu tot de pijnlijke ontdekking moet komen dat die strijd vergeefs is geweest. Ze is de 'loser'; even heeft ze niet opgelet en als ze weer om zich heen kijkt, is 'de hele wereld' in de ban van een man als Trump (die overigens niet met naam genoemd wordt) en niemand luistert meer naar haar."

Richter heeft zelf een bewerking gemaakt, gebruikmakend van Jelineks beeldtaal: "In de tekst staan tal van theatrale verwijzingen zoals die naar Oedipus – alle mensen zijn blind in de voorstelling, niet alleen de koning maar ook zijn onderdanen –, naar archetypische despoten als Nero en King Lear, maar ook naar Kermit de Kikker en Miss Piggy uit de Muppet Show."

Alle personages zijn blind in het stuk, een essentiële keuze, stelt Richter: "Waarom hebben de politieke analytici, de journalisten of de schrijvers de triomftocht van Trump en andere rechtse figuren niet zien aankomen? Waarom zijn wij allemaal stekeblind (geweest)?" Een tweede belangrijk element is de humor: "De tekst is heel geestig ondanks de zware thematiek."

In zijn regie heeft hij gekozen voor een diverse cast, niet alleen qua huidskleur maar ook wat betreft leeftijd en achtergrond. Zo speelt Ilse Ritter, de 75-jarige grande dame van het Duitstalige theater, een grote rol, maar ook de Vlaamse Benny Claessens (briljant als de koning) en de Turkse You Tube-ster Idil Baydar die bekend is van stand-upcomedy. "Ik laat haar op de actualiteit improviseren. Het is griezelig om te merken hoe de toon in het debat over migratie en vluchtelingen verhardt; zoveel mensen zijn ervan overtuigd dat 'we' – en daarmee bedoelen ze de bewoners van het vrije westen – daadwerkelijk in gevaar zijn. Ironisch genoeg zijn het juist de bewoners van het platteland – waar die problematiek amper voorkomt – die het meest bang zijn voor verandering."

Wilde show

Het is zeker geen 'well made play', met een begin, een dramaturgisch verantwoorde opbouw en een al dan niet happy end: "Het is een wilde show, vol groteske beelden en machtige teksten. De videobeelden van Meika Dresenkamp en Michel Auder (die nog met Warhol werkte) spelen een grote rol, de kostuumwisselingen zijn talrijk, er is fantastische livemuziek; er is heel veel te zien en te beleven. De koning leeft in een gouden toren en zit op zijn gouden stoeltje, drinkend uit gouden bekertjes met zijn kleine gouden gezin. De 'Fiktionsmachine' is spectaculair."

"Het tweede deel van de voorstelling is wat rustiger; Jelinek is daar ook heel persoonlijk in haar tekst. Het gaat over ouder worden, over de angst dat alles alleen nog maar erger wordt, over de angst om dood te gaan terwijl alles om je heen zo is geworden als je nooit had gewild." Of hij zelf gelooft in een ommekeer? "Ik vrees dat het voorlopig alleen nog maar erger wordt; naarmate meer mensen bang worden, klampen ze zich wanhopig vast aan oude schijnzekerheden. Dat is helaas een gegeven. Maar natuurlijk is er ook een tegenbeweging. Veel jonge mensen tonen zich bezorgd om het klimaat; de groene partijen zijn overal groter geworden."

Waanzin van onze tijd

Het is absoluut geen cynische voorstelling, stelt Richter, maar wel een die je confronteert met de waanzin van onze tijd. "Jelinek stelt de jaren zestig en zeventig – waarin zij jong was, waarin mensen boeken lazen, uitgebreid discussieerden, in staat waren om langere teksten te lezen en te schrijven – tegenover die van nu, waarin social media nepnieuws verspreiden, de lontjes kort zijn en het aantal twittertekens de maximale lengte van een tekst bepaalt."

Richter is ongekend productief, als schrijver en als regisseur. De afgelopen jaren gaf hij masterclasses en workshops in tal van steden: Parijs, Madrid, Berlijn, Tel Aviv. In I Am Europe werkt hij samen met een groot aantal jonge mensen uit een tiental Europese landen. Het resultaat is een pakkende mix van disciplines, waarbij persoonlijke verhalen, dans en film op ingenieuze wijze met elkaar worden vervlochten tot een nieuw beeld van het hedendaagse Europa: I Am Europe, in ons land alleen in Groningen te zien geweest. "Het persoonlijke en het politieke zijn niet los van elkaar te zien", vindt hij. Onlangs is Richter professor geworden in Kopenhagen aan de School of Performing Arts. Dit jaar wordt hij 50, een reden om zich meer bezig te gaan houden met het overdragen van kunst: "Ik vind het heerlijk om internationaal te werken met jonge mensen, en om bezig te zijn met theater dat ergens over gáát." (Scenes, sept 2019)