Theater/ Margriet Prinssen / Rieks Swarte ism De Toneelmakerij, Feikes Huis " Studio Figur , Winterwater / Concept: Noufri Bachdim, Rieks Swarte / Tekst: Lex Paleaux / Regie: Noufri Bachdim / Vormgeving: Rieks Swarte / Spel: Spel: Nick Bos, Gerrold Guthman, Tim Hammer, Alexander Brouwer, Pluck Venema / Meer info: studiofigur.com/speellijst

Interview Rieks Swarte en Lex Paleaux

Winterwater is een 'coming of age' verhaal

De Haarlemse theatermaker Rieks Swarte, het nog jonge Studio Figur en productiehuis Feikes Huis bundelen de krachten voor een voorstelling met acteurs, poppen, tekeningen, maquettes, live-cinema en muziek. Winterwater is gebaseerd op de debuutroman van Haarlemmer Lex Paleaux.

Het begon bij een toevallige ontmoeting: Paleaux woont vlakbij Rieks Swarte in de binnenstad: "Rieks vertelde me dat hij onder de indruk was van mijn boek dat in 2020 was verschenen en ik voelde me natuurlijk heel gevleid."

Ik spreek drie van de makers apart, een dag of tien voor de première in de Schuur: schrijver Lex Paleaux, vormgever Rieks Swarte en regisseur Noufri Bachdim. Inmiddels is de eerste try-out net achter de rug en is het nog even sleutelen aan de deatils. Paleaux is blij met de manier waarop Patrick Minks zijn roman heeft bewerkt: "Hij heeft de voor mij belangrijke elementen absoluut behouden. Rieks en Noufri zijn totaal verschillende makers en ze hebben allebei vanuit hun eigen expertise er iets heel moois van gemaakt. Het is heel bijzonder om je eigen verhaal terug te zien op het toneel. Het wordt deels met acteurs en deels met poppen verteld en natuurlijk met muziek en in de prachtige vormgeving van Rieks."

Winterwater is een coming of age verhaal, deels fictief, maar grotendeels gestoeld op waargebeurde feiten. Het gaat over een jongen, niet toevallig Lex geheten, die opgroeit met een strenggelovige Friese moeder, een Franse vader en twee oudere broers. Hij is nieuwgierig en open maar eigenlijk wil niemand de grote vragen horen die hij stelt. Naarmate hij ouder wordt, neemt iedereen steeds meer afstand van hem. Zijn kinderlijke verwondering slaat om in rebellie, onhandelbaar gedrag en een steeds grotere existentiële wanhoop.

"Het is een prachtig boek", zegt Swarte. "Het gaat in wezen over eenzaamheid, de eenzaamheid die een onbevangen kind kan voelen in een benauwende omgeving waar eigenlijk geen enkele aandacht is voor zijn gevoel van anders-zijn. Lex heeft dat heel mooi beschreven: zowel de verwondering waarmee een kind naar de wereld kan kijken als de teleurstelling als dat door iemand (h)erkend wordt. Er gebeuren steeds kleine dingen die bij elkaar een enorm domino-effect hebben. Uiteindelijk leidt dat tot een drama."

Swarte heeft vanuit Feikes Huis – zie kader – waarmee hij geregeld samenwerkt contact gezocht met het jonge Studio Figur dat bestaat uit regisseur Noufri Bachdim en poppenmaker Pluck Venema: "Ik wil als 'oude rot' graag met jonge makers werken – een echte opleiding voor poppentheater bestaat niet in Nederland –; ik zag al een paar mooie voorstellingen van het duo en Pluck is een waanzinnig goede poppenspeler."

Zelf heeft hij vooral bijgedragen aan het decor en de rekwisieten. Is het niet lastig voor hem als gelauwerd maker om zoveel uit handen te geven? Rieks lacht: "Natuurlijk is het soms moeilijk, maar ik vind dat we een heel mooi proces hebben doorgemaakt. We zijn begonnen met die werkweken om kennis te maken met elkaars werkwijze. In de eerste week hebben Noufri en ik allebei gewerkt aan een beginscène en toen we die aan elkaar lieten zien, waren ze zo anders dat ik even dacht: hoe moet dat goed komen? Noufri had het briljante idee om ze met elkaar te vervlechten en toen gebeurde er opeens iets heel bijzonders. Kijk, op de theaterschool was het in mijn tijd verboden om uit te gaan van de vormgeving, daar heerste toen een vrij intellectueel klimaat. Terwijl het voor mij fantastisch werkt, om te beginnen met hoe alles eruit moet zien en vandaaruit langzaam na te denken over de personages, in plaats van andersom."

Ook voor Noufri waren die werkweken cruciaal. "Rieks is natuurlijk iemand met zoveel ervaring en zo'n staat van dienst. Ik leer heel veel van hem. Het gaat goed omdat mijn grote kracht ligt in het monteren: al het materiaal dat het team inbrengt betekenisvol aan elkaar te koppelen. Ik houd ervan om met grote groepen te werken en daarin de verbindende factor te zijn."

Tijdens zijn opleiding is hij gefascineerd geraakt door poppentheater: "Pluck en ik deden mee aan een voorstelling van Ulrike Quade die beeldend theater maakt: "Dat was zo'n eyeopener! Je kunt een acteur honderd keer laten opkomen en de meest extreme dingen laten doen maar hij bereikt nooit hetzelfde effect als een pop kan bereiken. Dat gevoel van verwondering is uniek, misschien wel omdat een pop niet leeft. Als toeschouwer kan je als het ware je eigen emoties projecteren op een pop en dat werkt heel sterk."

(Haarlems Dagblad, januari 2024)