Bos Theaterproducties / De avond is ongemak

Interview Nina Spijkers:

'Ik geloof in de kracht van lelijkheid, van verveling'

Als een schaduw achtervolgt Imke Smit haar zus Jip. Soms staat ze achter haar of hangt ze om haar nek, soms praten ze tegelijkertijd, als in een klein koor. Het maakt al bij de repetitie een diepe indruk: fantasie en werkelijkheid lopen door elkaar heen. Je begrijpt meteen: daar is iets geks aan de hand.

Het is voor het eerst dat ze samen in een voorstelling staan, de tweelingzusjes Smit, die, onafhankelijk van elkaar, stevig aan de weg timmeren: Jip Smit werd genomineerd voor de Theo d'Or 2023 voor haar solovoorstelling Motherland; Imke maakte furore bij Circus Treurdier, Suburbia en de Hollanders.

Het verhaal gaat over de twaalfjarige boerendochter Jas, die haar jas niet meer uitdoet nadat het gezin is getroffen door het noodlot: haar broer Matthies schaatst een wak in en verdrinkt. Schuldgevoelens en verdriet overheersen, de ouders zijn getraumatiseerd en laten de drie andere kinderen aan hun lot over.

Samen spelen ze de hoofdrol: Jip is de langzaam ontsporende Jas. Worstelend met haar schuldgevoelens en getraumatiseerd, voert ze in haar hoofd ontroerende gesprekken met die overleden broer, gespeeld door Imke.

De voorstelling is gebaseerd op De avond is ongemak, de debuutroman van (voorheen: Marieke) Lucas Rijneveld. Een schrijnend verhaal, opgeschreven in buitengewoon beeldrijk proza, vol uitbundige associaties, waarin elke zin een klein kunstwerkje is. Het boek won de International Booker Prize en werd een enorme bestseller: meer dan 270.000 exemplaren verkocht en vertaald in 27 landen.

Het idee om er een voorstelling van te maken met Jip en Imke in de hoofdrol, is gaandeweg ontstaan, vertelt regisseur Nina Spijkers na afloop van de repetitie: "Producent Inge Bos belde mij drie jaar geleden al of ik de roman op toneel wilde brengen en toen heb ik meteen nee gezegd. Ik vond het boek geweldig maar ik zag er geen voorstelling in. De roman bestaat vooral uit fantasieën en gedachten van hoofdpersoon Jas en hoe krijg je dat op toneel? Maar daarna heeft Inge toneelschrijver Jibbe Willems gevraagd of hij een bewerking wilde maken. Jibbe had een paar geweldige ideeën, waardoor het verhaal opeens theatraal tot leven kwam en heb ik alsnog ja gezegd."

"Het was zijn idee om de overleden broer Matthies in de voorstelling als het ware tot leven te wekken: Jas, de hoofdpersoon, praat eigenlijk voortdurend tegen haar broer. Zo wordt de literaire vorm van een innerlijke monoloog opeens veel minder statisch. Jibbe wist ook al meteen wie die twee rollen moesten spelen: Imke en Jip zijn een tweeling; ze hebben een heel andere uitstraling, maar je voelt aan alles de verwantschap."

"Het boek gaat over heftige zaken: dood, rouw, verdriet, maar het is ondanks de zware thematiek ook lichtvoetig van toon. Dat benadrukken we in de voorstelling: het gaat ook over warmte, liefde, humor. Omdat het verhaal verteld wordt door een heel fantasierijk kind, is het soms ook heel geestig en makkelijker te behappen."

Spijkers wilde een fysieke voorstelling maken en dat is te zien bij de doorloop: de zes acteurs klauteren het verhoogde podium op en af; alle personages zijn constant in beweging. De ouders zijn voortdurend aan het werk wat het schrijnend maakt: ze zijn wel aanwezig, maar tegelijkertijd ook helemaal niet.

Wat nu nog niet te zien is, is de sneeuwmachine die straks op het toneel staat: "Dennis Vanderbroeck heeft een sneeuwlandschap ontworpen met een grote, glazen spiegelende vloer. De acteurs moeten de sneeuwmachine zelf bedienen waardoor ze ook echt fysiek in de weer zijn. Het verhaal speelt zich af in de winter, de kou speelt een grote rol zowel in het echt (de zoon verdrinkt in een wak) als metaforisch, het verlies dat het gezin doormaakt en het onvermogen om vorm aan te geven aan dat verschrikkelijke verdriet."

Jas is ook gefascineerd of geobsedeerd door lichamelijke zaken: van neuspeuteren tot seks en medische onderzoeken, van zowel dier als mens. Dat is uiteraard ook in de voorstelling te zien: "Ik geloof in de kracht van lelijkheid, van verveling. Ik wil graag 'het ongemak' laten zien. We leven in een tijd waarin dat bijna verbannen lijkt: op Instagram en andere sociale media worden filters gebruikt om alles er nog mooier en rimpellozer uit te laten zien. Het leven is soms prachtig en soms verschrikkelijk, mensen zijn mooi maar doen ook de vreselijkste dingen. En soms loopt het allemaal door elkaar. Daar ligt de ontroering en de herkenbaarheid."

(Mediahuis, 5-10-2023)