Interview Liesbeth Coltof en Carly Everaert

'Er moet veel meer gesmolten en verzacht worden'

Moeder Courage wordt doorgaans gepresenteerd als keiharde profiteur. Als de vleesgeworden sjacheraar die een lesje moet worden geleerd", zegt regisseur Liesbeth Coltof: Wij laten een andere kant zien, geïnspireerd door de vele Moeder Courages van nu en van toen: vrouwen die moeten overleven in een oorlog."

Het idee om 'Moeder Courage' weer eens ten tonele te brengen, komt bij Coltof vandaan: Het Nationale Theater vroeg me om een grotezaalvoorstelling te komen maken en dat wilde ik graag doen, maar dan wel een die gaat over wat er nu, op dit moment, gebeurt in de wereld. 'Moeder Courage' is een anti-oorlogsstuk, zeker in onze versie. We laten zien dat Moeder Courage helemaal niet de keiharde zakenvrouw is bij wie 'eerst het vreten komt en dan de moraal', zoals ze doorgaans wordt afgeschilderd. Ik heb in mijn leven heel veel 'echte' Moeders Courage meegemaakt: vrouwen die met hun kinderen op de vlucht zijn in oorlogssituaties. Ze moeten zien te overleven in een meedogenloze wereld en vechten voor een stukje brood, water, een plek om te slapen. Ze zijn niet keihard maar dapper."

Coltof heeft een lange staat van dienst (zie kader), ook in het maken van theater in oorlogsgebieden, bijvoorbeeld al 25 jaar bij Theatre Day Productions in Gaza. Daarom is ze gedreven om 'Moeder Courage' genuanceerd te laten zien.: Courage probeert te overleven en ze verliest alles: haar drie kinderen sterven onderweg een voor een. Het is geen lieve vrouw; aardig zijn is een privilege voor mensen zoals wij, die in vrede en rijkdom leven. Maar ze is geen graaier. Ze is een complex mens, zoals wij allemaal: soms hard, soms zorgzaam soms drammerig, dan weer meegaand, soms hebberig en soms geeft ze van alles weg. "

Coltof wil het interview graag samen met kostuumontwerper Carly Everaert doen (zie kader), met wie ze al veel langer samenwerkt, ook in oorlogsgebieden als Gaza. Everaert: Voor mij is dat een belangrijke reden om mee te doen: de andere blik waarmee Liesbeth naar Moeder Courage kijkt. Courage is geen dader, ze probeert te overleven, door een paar cent te verdienen met haar handeltje. Wanneer een man dat doet, krijgt hij schouderklopjes, maar bij een vrouw wordt het afgekeurd. Terwijl, als je kijkt wie de echte daders zijn, dan moet je op heel andere plekken zoeken: bij de machthebbers, bij de mannen die onzichtbaar zijn in hun paleizen en regeringsgebouwen. Bij de wapenhandelaars, de speculanten. Niet bij die vrouw die anderhalve cent verdient aan een flesje water."

In de voorstelling wordt die wereld af en toe zichtbaar door middel van led-schermen met data en koersen. Marloes en Wikke, de vormgevers, hebben een vrij abstract ontwerp gemaakt. De voorstelling speelt zich niet, zoals bij Brecht, af in het Duitsland van lang geleden, maar in de wereld van nu: de sporen van hedendaagse oorlogen in Gaza, Oekraïne of Soedan zijn pijnlijk voelbaar. Overal zijn soldaten", zegt Coltof Vaak zijn die volstrekt onzichtbaar. Ik wilde heel expliciet laten zien hoe verschrikkelijk het is dat oorlogen worden uitgevochten over de lichamen van jonge mensen Daarom wilde ik graag twee dansers in de voorstelling: daarmee wordt de kwetsbaarheid – en de kracht – van die jonge lichamen meteen duidelijk. Met dans kan je goed de agressie laten zien, maar ook hoe de oorlog zo'n jong mens kapot maakt."

De kostuumontwerpen van Everaert zijn beeldbepalend: "Alle kostuums zijn in het atelier van HNT gemaakt van weggegooid, gevonden of hergebruikt materiaal. Het stuk gaat over mensen aan de onderkant van de samenleving, de verworpenen der aarde. Ik heb ook veel gekke spullen gebruikt, van oude fietsbanden tot blikjes, om kostuums van te maken. Dat creëert een heel eigen, tikje rauwe sfeer. Het anarchisme van de oorlog."

De band Spill Gold maakt speciaal voor de voorstelling nieuw gecomponeerde muziek, waarvan de teksten voor een groot deel zijn geschreven door dichters uit Gaza. Ze worden live gezongen, vertaald in het Nederlands. Coltof: Muziek opent andere luiken dan tekst."

Het is een voorstelling die je middenin de oorlog zet, zegt Coltof. 'Moeder Courage' is een spiegel en een aanklacht. We zien elke dag oorlog op tv, maar we voelen er vaak niks meer bij. In het theater breng je het menselijke terug, in tijden van vernietiging."

Everaert: Ik herinner me een keer dat ik met Liesbeth in Mumbai was voor een project. Opeens liep ze een vuilnisbelt op, de tolk wilde absoluut niet mee. Maar Liesbeth stak haar hand uit naar een van de vrouwen die daar spullen aan het zoeken waren en daar gebeurde iets bijzonders." Coltof: Ik had er niet bij nagedacht, maar die vrouwen waren de zogenaamde 'onaanraakbaren', die buiten het Indiase kastenstelsel vallen, helemaal onderaan de maatschappelijke ladder. Niemand had ooit geprobeerd hen aan te raken. Na die ene vrouw volgden er meer. Het leidde tot een fantastisch mooie ontmoeting en het leerde me heel letterlijk wat aanraking kan betekenen."

Everaart: Het is soms heel zwaar. : Het is soms heel zwaar. Ik herinner me dat ik op bezoek was in Gaza bij een familie. De moeder vertelde dat haar zoon op zijn zestiende gearresteerd werd en zij zo zonder hoofddoek naar buiten rende om hem te redden. Ik barstte in huilen uit. Ze huilden mee en de vader van het gezin zei later: 'We had a wonderful crying party.' Dat vond ik zo mooi."

Coltof: Er mag veel meer gehuild worden, dat is heel opluchtend! En er moet veel meer gesmolten worden: ga niet meteen in de verdediging, maak het zacht. En gelachen. Zeker! Ook in de oorlog wordt er gelachen. Humor is een overlevingsstrategie, de lach is het wapen van de onderdrukten. "

[in kader] Carly Everaert

Carly Everaert heeft de kostuums ontworpen voor meer dan 200 voorstellingen, van grote opera's naar heel kleinschalig locatie-theater en weer terug. Recente projecten waren het kostuumontwerp voor 'Trojan Wars' (Prosceniumprijs 2022) en 'Queer Planet' bij HNT-jong en, eveneens in samenwerking met Liesbeth Coltof, 'Hoffen und Sehnen' en 'Miroloi' in Bochum en Berlijn.

[in kader] Liesbeth Coltof

Regisseur Liesbeth Coltof maakte met haar jeugdtheatergezelschap Huis aan de Amstel, later de Toneelmakerij, vanaf de jaren tachtig legendarische voorstellingen die de wereld overgingen. Ze regisseert geregeld in Duitsland. Ze won al twee keer Der Faust, een van de meest belangrijke Duitse theaterprijzen, voor 'Der Jungen mit dem Koffer' (2016) en voor 'Miroloi' (2022). Ze is nauw betrokken bij Theatre Day Productions in Gaza maar ook bij projecten in Oekraïne en andere oorlogsgebieden. Ze is mede-initiatiefnemer van het project 10CHILDREN - art for change.

[in kader] Theatre Day Productions

Theatre Day Productions is een organisatie die al tientallen jaren in Gaza theater maakt met kinderen en jongeren. Hun theater is inmiddels verwoest en ze zijn zelf dakloos geworden, maar ze blijven in Gaza aan het werk; in scholen, in opvangkampen of gewoon op straat.

Theater/ Margriet Prinssen / Het Nationale Theater " Liesbeth Coltof / Moeder Courage / Tekst: Bertolt Brecht / Regie: Liesbeth Coltof / Kostuums: Carly Everaert / Spel: Tamar van den Dop, Soumaya Ahouaoui, Yela de Koning, Jonathan Eduardo Brito, Naomi van der Linden, Stefan Rokebrand, Jordy Vogelzang / Dans: Daley Monte, Pepe Rollema / Muziek: Spill Gold (Rosa Ronsdorf, Nina de Jong) / Tournee: 15 april t/m 3 juni /Te zien oa: Den Haag, 15 t/m 22 april en 6 t/m 8 juni; Amsterdam, 29, 30 april; Amstelveen 10, 11 mei; Alkmaar, 22, 23 mei; Haarlem, 11, 12 juni / Meer info: hnt.nl

(Mediahuis, 17 april 2025)